Chiến dịch lội ngược dòng của Ukraine ở Donbass

Hồi tháng 5, Nga tập trung lực lượng lớn để tấn công, gây sức ép với tuyến phòng thủ cuối cùng ở Donetsk, khu vực được đánh giá là quan trọng nhất trên chiến tuyến dài 1.200 km của Ukraine. Chiến dịch này đã đẩy ba thành phố vành đai pháo đài ở Donetsk gồm Slovyansk -Kramatorsk - Druzhkovka vào tình thế nguy hiểm chưa từng thấy.

Các đơn vị tiền phương của Nga có thời điểm cách sân bay ở ngoại ô phía đông thành phố Kramatorsk khoảng 5,5 km, áp sát khu dân cư Nikolayevka, điểm phòng thủ cuối cùng của Ukraine ở phía đông thành phố Slovyansk.

"Tình hình rất nghiêm trọng và sẽ tiếp tục xấu đi trong thời gian tới nếu Ukraine không thể phản công", AMK Mapping, tài khoản mạng xã hội X chuyên theo dõi chiến sự Ukraine, khi đó cảnh báo.

Đúng vào thời điểm đó, Quân đoàn 3 Ukraine lặng lẽ phản công ở bắc Donetsk, điểm giao tranh khốc liệt nhất vùng Donbass. Khác với những lần phản công khác, "Chiến dịch Vivaldi" này được quân đội Ukraine giữ bí mật hoàn toàn, dù đã tích cực chuẩn bị từ nhiều tháng trước.

Khoét vào sườn quân đội Nga đang tiến từ Lyman về Sloviansk, lực lượng do chuẩn tướng Andriy Biletsky dẫn đầu đã vượt qua làng Nove rồi thọc sâu xuống phía nam, cắt đứt tuyến hậu phương của tập đoàn quân 20 và 25 Nga. Chiến dịch mật tập này đã buộc lực lượng Moskva phải rút lui để tránh nguy cơ bị bao vây.

Đến khi công bố "Chiến dịch Vivaldi" hồi cuối tháng 9, Quân đoàn 3 thông báo đã giành lại ít nhất 176 km2 lãnh thổ tại khu vực chiến lược này, chấm dứt tình thế bị bao vây và chuyển sang thế chủ động tấn công.

Bằng cách đánh bật quân Nga về bên kia sông Zherebets, Ukraine đã xóa bỏ thành quả 18 tháng tiến quân của đối phương hướng về Sloviansk, giúp lực lượng đồn trú tại đô thị pháo đài này có thêm thời gian chuẩn bị cho những trận chiến sắp tới.

Cú lội ngược dòng của Ukraine đã phá vỡ thế giằng co trên chiến trường vốn đóng băng suốt nhiều tháng qua. Theo George Barros, chuyên gia cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), Mỹ, "Chiến dịch Vivaldi" đã chứng minh các lực lượng cơ giới vẫn có thể tác chiến hiệu quả trên một chiến trường ngập tràn drone nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng, dù Kiev cũng phải mất nhiều tháng chỉ để giành lại một phần nhỏ diện tích.

Chiến dịch '4 mùa'

Tên gọi "Chiến dịch Vivaldi" được đặt theo tác phẩm nổi tiếng nhất của nhà soạn nhạc Antonio Vivaldi, ngụ ý 4 "mùa" tương ứng với 4 giai đoạn tác chiến của chiến dịch.

Thời điểm lực lượng Nga tiến quân về phía đông, nhắm vào các thành phố pháo đài Sloviansk và Kramatorsk, đồng thời ép sát Kostiantynivka từ phía nam, Ukraine đã âm thầm chuẩn bị một cuộc phản công ở hướng bắc.

Theo phóng viên chiến trường David Axe, người đã có cơ hội theo chân Quân đoàn 3, yếu tố bí mật giữ vai trò sống còn. Ukraine kiên quyết không đăng tải những video phô trương chiến tích như thường lệ. Việc này dường như khiến giới chỉ huy quân sự Nga bị bất ngờ và không kịp điều thêm viện binh ứng cứu.

Đến khi Quân đoàn 3 công khai chiến dịch phản công sau 4 tháng, lực lượng Nga dường như đã không còn cơ hội thay đổi tình hình.

Ukraine chuẩn bị cho chiến dịch bằng việc nhắm vào hệ thống hậu cần Nga, tăng cường tập kích nhằm vào các tuyến đường bộ và đường sắt vốn dùng để tiếp viện quân cùng khí tài ra chiến trường. Đại tá Petro Horbatenko thuộc Quân đoàn 3 Ukraine, đơn vị dẫn đầu cuộc phản công, cho hay nhờ nỗ lực này, họ đã phá hủy một đường ống dẫn dầu, cắt đứt nguồn nhiên liệu mà Moskva cần để vận hành các thiết bị trinh sát.

Kiev cũng tập trung triệt hạ các đội vận hành drone, tận dụng tình báo vô tuyến để định vị và vô hiệu hóa các hầm trú ẩn cùng vị trí đóng quân của đối phương. Tại những nơi Nga dùng drone cáp quang, trinh sát Ukraine sẽ lần theo các sợi dây cáp trên mặt đất để truy ra tận bệ phóng.

Mắt xích quan trọng khác trong khâu chuẩn bị nằm ở các bãi mìn, theo đại tá Horbatenko. Một mặt, Ukraine tung các robot rà phá mìn tối tân để dọn đường cho bộ binh tiến lên, mặt khác, họ dùng drone rải mìn bịt chặt các tuyến tiếp viện của Nga.

Khi mọi công tác chuẩn bị hoàn tất, Ukraine phát động chiến dịch phản công. Theo lời các chỉ huy quân sự, ở phía sau tiền tuyến, các robot mặt đất được Ukraine thả từ trên không sẽ khai hỏa súng máy và kích hoạt thuốc nổ, nhằm gây hỗn loạn hậu phương quân đội Nga. Cùng lúc, lực lượng Ukraine dùng xe thiết giáp càn quét dọc tuyến tiền tiêu, nhắm vào từng hầm trú ẩn của đối phương.

Các dòng xe thiết giáp, vốn ít xuất hiện trên chiến trường thời gian qua do dễ thành mục tiêu cho drone, được bảo vệ bằng giáp phản ứng nổ cải tiến. Loại giáp này kích nổ có kiểm soát để đánh bật các đợt tấn công từ drone.

Binh sĩ Ukraine cho biết phía Nga do bị bất ngờ nên thường điều quân chi viện đến những khu vực mà Kiev đã kiểm soát, khiến các đơn vị tăng viện này liên tục rơi vào thế trận phục kích.

Ở phía nam Donbass, trước khi "Chiến dịch Vivaldi" diễn ra, biến động lớn nhất trên chiến tuyến là đợt tiến công của quân đội Nga hồi năm ngoái. Trong mùa xuân và mùa hè năm 2025, Nga đã chọc thủng các phòng tuyến của Ukraine quanh Pokrovsk, rồi tiến sâu hàng km về phía tây, hướng tới Dobropillia.

Đà tiến công này đe dọa cắt đứt đường tiếp viện huyết mạch của Ukraine, đồng thời khép chặt vòng vây từ hướng tây nam đối với "vành đai pháo đài". Để ngăn chặn nguy cơ vỡ phòng tuyến, Ukraine đã nhanh chóng điều các lữ đoàn tinh nhuệ nhất đến ứng cứu.

Đầu năm nay, Nga kiểm soát Pokrovsk. Trong những tháng sau đó, họ tiếp tục tiến chậm về phía bắc. Tuy nhiên, theo các binh sĩ và giới phân tích quân sự Ukraine, lực lượng Ukraine cuối cùng đã ổn định được phòng tuyến, ngăn đối phương đạt được những mục tiêu chiến lược.

Một số chỉ huy Ukraine cho hay Nga quyết tâm giành lại thế chủ động và liên tục điều hàng trăm quân tham gia các đợt giao tranh mỗi ngày. Giữa vòng xoáy tấn công và phản công giằng co liên miên, nơi đây vẫn là một trong những chảo lửa ác liệt nhất trên toàn chiến tuyến.

Trung tá Kyrylo Dubrovskyi, chỉ huy thuộc Quân đoàn số 1 Vệ binh Quốc gia Ukraine, còn gọi là Quân đoàn Azov, đơn vị chủ lực bám tuyến tại khu vực, cho biết việc tích hợp hệ thống quản lý chiến trường kỹ thuật số Delta đóng vai trò then chốt giúp chặn đà tiến của Nga.

Theo ông, phần mềm này giúp "tổ chức trao đổi thông tin theo thời gian thực, từ đó giúp lực lượng Ukraine kịp thời phát hiện và áp chế các nhóm xung kích của đối phương".

Mykola Bielieskov, nhà phân tích tại Come Back Alive, quỹ tài trợ quân sự lớn hàng đầu Ukraine, nhận định các công nghệ mới, năng lực sản xuất drone đại trà cùng khả năng phối hợp tác chiến tốt hơn đã góp phần nâng cao hiệu quả phòng thủ. Đáng chú ý nhất trong số những tiến bộ công nghệ là các robot mặt đất, vốn đã được Kiev triển khai trong hàng chục nghìn nhiệm vụ khắp mặt trận.

Trong khi đó, đà tiến quân của Nga phụ thuộc lớn vào chiến thuật thâm nhập. Các toán binh sĩ nhỏ hoặc từng tay súng riêng lẻ phải vượt qua "vùng tử địa", dải đất rộng nhiều cây số ken đặc các dòng drone trinh sát và tự sát. Khi đã lọt qua tuyến công sự của Ukraine, lực lượng này sẽ hội quân, ém mình chờ thời cơ rồi tung đòn tập kích.

Chuyên gia quân sự Barros đánh giá Nga đã đẩy thuật tác chiến trên tới giới hạn cực đại trong bối cảnh "vùng tử địa" ngày càng mở rộng, vượt quá sức chịu đựng của con người.

Chiến thuật thâm nhập này tạo ra những "vùng xám" ngày càng trải rộng, nơi không phe nào kiểm soát hoàn toàn. Đại tá Oleksandr Rashevsky, lữ đoàn trưởng Lữ đoàn Đột kích "Liut" thuộc Cảnh sát Quốc gia Ukraine, cho biết hai bên giằng co từng rặng cây, căn nhà, con đường và tuyến vận tải hậu cần.

"Tại Donbass, hiện không có ranh giới chiến tuyến rõ ràng nào để có thể gạch một đường trên bản đồ rồi tuyên bố: 'Đến đây là vùng do bên này kiểm soát, còn qua đó thuộc về phe bên kia'", đại tá Rashevsky nhấn mạnh.

Dù vậy, Tổng thống Vladimir Putin hồi tuần trước vẫn khẳng định Moskva sẽ kiểm soát các khu vực còn lại do Kiev nắm giữ tại tỉnh Donetsk sớm hơn nhiều so với dự đoán của cả Ukraine và các nước châu Âu.

"Các quan chức cấp cao ở Ukraine tuyên bố họ sẽ giữ 11% diện tích còn lại của Donetsk trong một năm rưỡi nữa. Tại châu Âu, họ cho rằng Ukraine sẽ trụ được trong hai năm. Chúng tôi tin việc Nga sẽ sớm kiểm soát phần diện tích còn lại, xét theo đà tiến quân của lực lượng chúng tôi", ông Putin tuyên bố.

Vũ Hoàng (Theo CEPA, AP, AFP, Reuters)