Chiến trường "điện tử vô hình" Nga - Ukraine định hình tương lai chiến sự

Đầu năm nay, hai tên lửa đạn đạo của Nga tấn công một cơ sở quan trọng tại thủ đô Kiev của Ukraine. Chúng đã rơi xuống sông Dnipro mà không gây ra tổn thất gì sau khi bị chặn lại bởi một tín hiệu vô tuyến.

Cuộc chiến điện tử thầm lặng

Vào khoảng thời gian đó, các ứng dụng định vị trên hàng loạt điện thoại tại Kiev đột nhiên định vị người dùng đang ở Peru. Đó là "dấu ấn điện tử" của Night Watch (Gác Đêm) -  một đơn vị tác chiến điện tử tinh nhuệ của Ukraine. Đơn vị này tuyên bố đã kích hoạt hệ thống Lima để đánh lừa hệ thống dẫn đường của hai tên lửa Nga, ngăn chúng tấn công một cơ quan trọng yếu tại thủ đô Ukraine

Một cuộc chiến điện tử thầm lặng nhưng cam go đang diễn ra ngay tại trung tâm cuộc xung đột Nga - Ukraine. Hai bên đều chạy đua trên mặt trận sóng vô tuyến với quy mô chưa từng có, liên tục đổi mới công nghệ, khiến ngay cả Mỹ và các nước phương Tây cũng phải căng mình chạy đua.

Lầu Năm Góc cũng đang đầu tư mạnh mẽ vào các năng lực tác chiến mới.

"Đây là kỷ nguyên mới của mặt trận sóng vô tuyến", Trung tá Matt Sherburne, Trưởng bộ phận phát triển tác chiến điện tử thuộc Lục quân Mỹ, cho biết.

Tác chiến điện tử không phải khái niệm mới, nhưng phương Tây dường như lãng quên nó từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Mọi thứ thay đổi khi chiến sự Nga - Ukraine nổ ra, nơi máy bay không người lái (UAV) trở thành vũ khí chủ đạo trên chiến trường.

Cả hai bên hiện đang tham gia vào cuộc rượt đuổi không ngừng nghỉ, liên tục thay đổi tần số để gây nhiễu và né tránh nhau, đồng thời ngày càng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho các hoạt động này.

Tác chiến điện tử đang định hình lại cục diện chiến trường. Mỹ từng bắt đầu chiến dịch nhằm bắt giữ cựu Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro bằng cách sử dụng tác chiến điện tử để vô hiệu hóa khả năng quan sát và liên lạc của phía Venezuela. Trong cuộc xung đột liên quan đến Iran, Mỹ cũng đã lần đầu tiên triển khai tiêm kích phá sóng thế hệ mới EA-37B Compass Call.

Còn được gọi là tác chiến phổ tần, tác chiến điện tử (EW) về cơ bản dựa vào việc phát hiện hoặc làm gián đoạn các tần số mà đối phương đang sử dụng, hoặc che giấu tín hiệu để tránh sự can thiệp của địch. Ở mức đơn giản nhất, phương thức này dùng sóng mạnh đè sóng yếu để làm nhiễu, gây gián đoạn hoặc vô hiệu hóa kênh liên lạc của đối phương.

Đơn vị Night Watch của Ukraine sử dụng hệ thống Lima để phát tín hiệu trong phạm vi khoảng 193km, qua đó làm gián đoạn hoạt động của UAV, tên lửa và bom dẫn đường, một đại úy thuộc đơn vị Night Watch - người được biết đến với biệt danh "Alchemist" (Nhà giả kim) cho biết.

Đơn vị này đã sử dụng hệ thống Lima để gây nhiễu các tên lửa đạn đạo đang lao về phía Dnipro bằng cách phát tán vô số tín hiệu giả vào không trung, một kỹ thuật được gọi là "spoofing" (giả mạo tín hiệu). Nó khiến tên lửa dẫn đường, bom thông minh của Nga bay chệch mục tiêu.

Tháng 11/2025, đơn vị Night Watch tuyên bố đánh chặn thành công tên lửa siêu vượt âm Kinzhal, vũ khí từng được Tổng thống Nga Vladimir Putin ca ngợi là bất khả chiến bại. Theo các sĩ quan thuộc đơn vị này, Lima khi đó đã chiếu tín hiệu định vị giả về phía Kinzhal, khiến tên lửa đột ngột bẻ lái và tự xé nát thân dưới áp lực từ vận tốc cực đại.

Ukraine không tiết lộ tần suất các vụ bắn hạ tên lửa và UAV là kết quả của tác chiến điện tử thay vì do lỗi kỹ thuật trong quá trình bay. Việc phân biệt giữa hai trường hợp này đôi khi rất khó khăn, bởi nhiễu điện tử có thể vô tình làm chệch hướng mục tiêu sang các khu vực dân sự.

Các sĩ quan Ukraine cho biết hệ thống Lima đôi khi có thể gây nhiễu cho chính UAV của họ trong quá trình tác chiến. Tuy nhiên, họ hoàn toàn không nghi ngờ gì về hiệu quả của các phương thức tác chiến điện tử. Một chỉ huy thuộc Lực lượng Khí tài Không người lái Ukraine cho biết đòn đánh điện tử triệt hạ tới 70-95% UAV điều khiển bằng vô tuyến trong khu vực ông hoạt động.

Phantom Defense, một nhà sản xuất của Ukraine, cho biết trong năm hoạt động vừa qua, các hệ thống của họ đã phát hiện hơn 11.500 UAV của Nga; trong đó, khoảng 7.500 chiếc đã bị vô hiệu hóa thành công, với kết quả được xác nhận qua hình ảnh video từ chính các UAV này.

Nhờ hiệu quả vượt trội, quân đội Ukraine đang gom mua lượng lớn thiết bị của họ. Hãng công nghệ December1 bán ra hàng nghìn thiết bị tác chiến di động tầm ngắn và tầm xa mỗi tháng, tăng vọt so với chỉ vài chục bộ vào năm 2024.

Kể từ đầu thế kỷ 20, khi Hải quân Hoàng gia Anh thử nghiệm gây nhiễu vô tuyến và chặn thông tin liên lạc của đối phương, điểm yếu của tín hiệu vô tuyến đã bị khai thác trong chiến đấu. Lĩnh vực này thực sự phát triển mạnh mẽ trong Thế chiến II, khi Anh và Đức gây nhiễu và làm giả tín hiệu dẫn đường trên không trong cuộc đối đầu mà cựu Thủ tướng Winston Churchill lúc đó gọi là "Cuộc chiến của những luồng sóng" (Battle of the Beams).

Khi hệ thống thông tin liên lạc và radar quân sự trở nên tinh vi hơn trong Chiến tranh Lạnh, công nghệ gây nhiễu cũng phát triển tương ứng. Tuy nhiên, trong các cuộc xung đột thời hậu Chiến tranh Lạnh, Mỹ phải đối mặt với các đối thủ có trình độ công nghệ thấp hơn tại Afghanistan và Iraq. Do đó, việc tiếp tục phát triển công nghệ tác chiến điện tử không còn là ưu tiên hàng đầu của Lầu Năm Góc.

Lời cảnh tỉnh với Mỹ

Các quan chức Mỹ cho rằng cuộc xung đột Nga - Ukraine đã đóng vai trò như một lời cảnh tỉnh.

Joshua Ransford chưa bao giờ phải lo lắng về tác chiến điện tử khi phục vụ trong Thủy quân Lục chiến Mỹ tại Iraq, bởi đối thủ của Mỹ có năng lực rất hạn chế trong lĩnh vực này. Sau đó, anh gia nhập Quân đoàn Quốc tế thuộc lực lượng vũ trang Ukraine vào năm 2022, ngay sau khi chiến sự bùng nổ.

Ngay trong những ngày đầu tham chiến, lực lượng Nga đã gây nhiễu tín hiệu GPS và tần số vô tuyến của anh, khiến phần lớn thiết bị trở nên vô dụng. Đối phương sử dụng các UAV có khả năng xác định vị trí của quân Ukraine bằng cách dò tìm các tín hiệu phát xạ điện tử, bao gồm cả sóng vô tuyến.

“Thật sự rất tồi tệ", Ransford nói.

Thế giới kết nối mạng ngày nay đang mở ra vô số mục tiêu cho các khí tài gây nhiễu, từ điện thoại, định vị vệ tinh, đài radar, sóng radio truyền thống cho tới hàng loạt vũ khí dẫn đường và drone thế hệ mới.

Theo Bill LaPlante, quan chức mua sắm quốc phòng dưới thời Tổng thống Joe Biden, tính đến năm 2022, tác chiến điện tử đã trở thành một trong ba ưu tiên lớn nhất của Lầu Năm Góc (cùng với đạn dược tầm xa và công nghệ giá rẻ) nhằm khắc chế UAV và tên lửa.

Khi Mỹ và châu Âu gia tăng chi tiêu, tác chiến điện tử đã trở thành "một trong những lĩnh vực sinh lời nhất" cho các tập đoàn quốc phòng phương Tây. Họ chào bán những thiết bị phát tín hiệu giả có thể gắn trên tàu chiến, máy bay để đánh lừa tên lửa lẫn ngư lôi; cũng như những UAV chuyên dò tìm bức xạ điện tử của đối phương và các thiết bị làm thay đổi xung radar để gây nhiễu loạn kẻ thù.

Cuộc đua tìm giải pháp vượt qua các thiết bị gây nhiễu cũng diễn ra rất gay cấn.

Để tránh bị nghe lén, các tàu chiến hiện không liên lạc với nhau qua sóng vô tuyến, mà chuyển sang sử dụng tia laser, phương thức không thể bị gây nhiễu. Cả Nga và Ukraine đều đang dùng UAV cáp quang để ngăn đối phương gây nhiễu. Họ cũng triển khai các dòng UAV tích hợp AI, có khả năng khóa và diệt mục tiêu tự động, không cần tín hiệu điều khiển.

Nhưng tất cả các phương pháp này đều có những hạn chế. Tia laser chỉ hoạt động hiệu quả ở khoảng cách ngắn và trong điều kiện thời tiết thuận lợi. UAV sử dụng cáp quang thì di chuyển chậm hơn và kém linh hoạt hơn.

Theo Vito Tomasi, Giám đốc điều hành hãng UAV Quantum Systems (Đức), với AI thì vẫn cần thêm thời gian mới có thể giúp UAV tự định vị địa hình một cách chuẩn xác trên những chặng bay xa.