Nobel Văn học là giải thưởng thứ tư được công bố trong mùa Nobel năm nay, sau y sinh, vật lý, hóa học. Người chiến thắng nhận 12 triệu krona Thụy Điển (SEK), khoảng 1,2 triệu USD (hơn 31,1 tỷ đồng), cùng huy chương và bằng chứng nhận. Mức tiền thưởng năm nay tăng một triệu krona so với các năm trước, dịp kỷ niệm 125 giải thưởng ra đời.
Theo Guardian, độc giả tiếp tục kỳ vọng những cái tên quen thuộc như Tàn Tuyết, Anne Carson và Murakami giành giải. Nhà văn Tàn Tuyết 73 tuổi, từng giành nhiều giải văn chương quốc tế, được ví như "Kafka của Trung Quốc". Anne Carson, người Canada, được biết đến với phong cách kết hợp thơ và văn xuôi, đan xen những câu chuyện đương đại với thần thoại cổ. Murakami, 77 tuổi, là một trong những cây bút có sức ảnh hưởng lớn, với tác phẩm được dịch ra hơn 50 ngôn ngữ. Tuy nhiên, do danh sách ứng viên chỉ công khai sau 50 năm, tiêu chí đánh giá bí mật và khó định tính khiến Nobel Văn học luôn khó đoán.
Năm 2025, giải thuộc về nhà văn Hungary László Krasznahorkai vì những tác phẩm "đầy sức hấp dẫn, thể hiện tầm nhìn sâu sắc giữa thời đại của nỗi sợ hãi về ngày tận thế, tái khẳng định sức mạnh của nghệ thuật". Năm 2024, nhà văn Hàn Quốc Han Kang nhận giải nhờ những áng văn "đề cập trực diện những chấn thương lịch sử và phơi bày sự mong manh của kiếp người".
Theo quy trình của Viện Hàn lâm Thụy Điển, mỗi năm, khoảng 200 đề cử được gửi đến tổ chức trước ngày 1/2. Ủy ban Nobel Văn học lần lượt thu hẹp danh sách xuống khoảng 15-20 tác giả vào đầu tháng 4, rồi chọn năm ứng viên để nghiên cứu sâu hơn. Đến mùa hè, các thành viên Viện Hàn lâm đọc và đánh giá tác phẩm, trước khi thảo luận và bỏ phiếu vào mùa thu. Người chiến thắng phải nhận được hơn một nửa số phiếu của 18 vị giám khảo.
Nhà văn László Krasznahorkai - chủ nhân Nobel Văn học 2025. Ảnh: VCG
Từ năm 1901 đến 2025, Nobel Văn học đã được trao 118 lần cho 122 cá nhân. Nhà văn Rudyard Kipling là người trẻ nhất từng nhận giải, ở tuổi 41 vào năm 1907, trong khi Doris Lessing là người cao tuổi nhất khi được vinh danh ở tuổi 88 vào năm 2007.
Viện Hàn lâm Thụy Điển được vua Gustav III thành lập năm 1786, chịu trách nhiệm ra quyết định về Nobel Văn học. Họ không bao giờ cho biết dấu hiệu về nhân vật có khả năng đoạt giải tới khi công bố kết quả. Danh sách những cái tên vào vòng chung khảo chỉ được tiết lộ 50 năm sau mùa giải đó.
Giải từng bị gián đoạn vào các năm 1914, 1918, 1935, 1940, 1941, 1942 và 1943 vì hai cuộc Chiến tranh Thế giới. Theo quy chế, nếu không có công trình nào ấn tượng, số tiền thưởng sẽ được bảo lưu đến năm sau. Huy chương do nhà điêu khắc Thụy Điển - Erik Lindberg - thiết kế, có hình ảnh một chàng trai trẻ ngồi dưới gốc cây nguyệt quế sáng tác, bị mê hoặc bởi bản đàn của một nàng thơ. Bằng chứng nhận là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, do các nhà thư pháp Thụy Điển và Na Uy sáng tạo.
Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901 dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Giải được trao thường niên cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến nổi bật trong các lĩnh vực Y sinh, Hóa học, Vật lý, Văn học, Hòa bình. Năm 1968, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển lập ra Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho Khoa học kinh tế để tưởng nhớ Nobel, còn gọi là giải Nobel Kinh tế.
Mùa năm nay mở đầu với giải Nobel Y sinh hôm 5/10, được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel nhờ những khám phá về quang di truyền học. Ngày 6/10, nhà vật lý Francis Halzen được trao Nobel Vật lý nhờ những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn. Ngày 7/10, Nobel Hóa học được trao cho Henri Kagan và Kenso Soai nhờ những nghiên cứu về các phân tử có cấu trúc ảnh gương.
Hà Thu