Ngày 13/10, trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, việc Công an tỉnh Quảng Ngãi khởi tố vợ chồng chủ kênh “Già làng Tây Nguyên” để điều tra về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp” liên quan chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” là vụ việc đáng chú ý cả dưới góc độ pháp lý lẫn trách nhiệm của người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội.
Theo thông tin ban đầu, mặc dù chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” đối với sản phẩm sâm củ, vợ chồng bà Dương Thị Phượng và ông Đỗ Thành Tín vẫn mua củ sâm không có tem truy xuất nguồn gốc, sau đó tự dán nhãn, tem chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” để trưng bày, quảng cáo và bán kiếm lời.
Luật sư Cường cho rằng, đây mới là những thông tin ban đầu, cần tiếp tục được cơ quan tiến hành tố tụng điều tra, làm rõ để xác định đầy đủ bản chất hành vi, quy mô hàng hóa vi phạm và trách nhiệm của từng người.
Có thể đối diện mức án nào?
Theo luật sư Đặng Văn Cường, chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một tên gọi thương mại mà là dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ một khu vực địa lý cụ thể, gắn với chất lượng, đặc tính hoặc danh tiếng hình thành từ điều kiện của khu vực đó. Chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” đã được bảo hộ đối với sản phẩm sâm Ngọc Linh nên việc sử dụng phải đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định.
Điều 226 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung quy định về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp”.
Về mặt khách quan, Cơ quan điều tra cần xác định việc sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” có trái pháp luật hay không; hàng hóa có đủ điều kiện sử dụng chỉ dẫn địa lý này hay không; việc gắn tem, nhãn có khiến người tiêu dùng hiểu nhầm về nguồn gốc, chất lượng hoặc đặc tính sản phẩm hay không. Đồng thời, phải làm rõ hàng hóa có thuộc trường hợp giả mạo chỉ dẫn địa lý và hành vi có đủ điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.
Theo luật sư Cường, khoản 1 Điều 226 quy định người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 500 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Nếu thuộc các trường hợp quy định tại khoản 2, mức hình phạt có thể là phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.
Thông tin ban đầu cho thấy cơ quan chức năng phát hiện gần 400 chai sản phẩm có dán tem, nhãn mang chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”, với tổng giá trị theo giá niêm yết hơn 1,2 tỷ đồng. Nếu kết quả định giá và các chứng cứ khác xác định giá trị hàng hóa vi phạm từ 500 triệu đồng trở lên, hành vi có thể được xem xét theo khoản 2 Điều 226.
Tuy nhiên, “Doanh thu từ việc bán sản phẩm không đồng nhất với khoản thu lợi bất chính. Đây là những yếu tố phải được xác định bằng chứng cứ, kết quả định giá và các tài liệu hợp pháp trong quá trình điều tra”, luật sư Cường phân tích.
Cơ quan điều tra sẽ làm rõ toàn bộ quá trình nhập hàng, chế biến, dán tem, quảng cáo và tiêu thụ sản phẩm; đồng thời xác định vai trò cụ thể của từng người trong việc mua nguyên liệu, sử dụng chỉ dẫn địa lý, tổ chức bán hàng và quảng bá sản phẩm.
Theo luật sư, không mặc nhiên đồng nhất trách nhiệm của người đứng tên hộ kinh doanh với người quảng cáo hay xuất hiện trong các video bán hàng. Trách nhiệm hình sự của mỗi người phải căn cứ vào hành vi, nhận thức, lỗi và mức độ tham gia cụ thể.
Uy tín trên mạng không phải “tấm lá chắn”
Theo luật sư Đặng Văn Cường, những người có lượng người theo dõi lớn có thể biến sự chú ý của công chúng thành giá trị thương mại thông qua xây dựng hình ảnh cá nhân, phát triển thương hiệu, quảng cáo hoặc trực tiếp kinh doanh sản phẩm. Đây là hoạt động bình thường và được pháp luật bảo vệ nếu tuân thủ các quy định. Tuy nhiên, “sức ảnh hưởng trên mạng xã hội không thể trở thành tấm lá chắn trước pháp luật”.
Khi một người sử dụng uy tín cá nhân để quảng bá sản phẩm, người tiêu dùng có thể đặt niềm tin không chỉ vào lời giới thiệu mà còn vào hình ảnh, câu chuyện về nguồn gốc và giá trị hàng hóa. Nếu lợi dụng niềm tin đó để tiêu thụ hàng hóa không rõ nguồn gốc, sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý hoặc cung cấp thông tin sai lệch nhằm thu lợi, hậu quả có thể vượt xa một giao dịch thương mại thông thường.
Theo luật sư Cường, việc ông Đỗ Thành Tín có lượng người theo dõi lớn trên mạng xã hội có thể giúp mở rộng phạm vi quảng bá, tiêu thụ hàng hóa, nhưng bản thân yếu tố này không phải tình tiết định khung tăng nặng theo Điều 226. Cơ quan điều tra vẫn phải căn cứ vào hành vi cụ thể, chứng cứ và quy định pháp luật để xác định trách nhiệm.
Từ vụ việc, luật sư Cường cho rằng, những người sáng tạo nội dung, kinh doanh hoặc quảng cáo trên mạng xã hội cần chủ động kiểm tra nguồn gốc, chất lượng, điều kiện lưu thông của hàng hóa cũng như tính hợp pháp của nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý trước khi đưa sản phẩm ra thị trường. Người quảng cáo cũng không thể chỉ dựa vào cam kết của nhà cung cấp rồi mặc nhiên cho rằng bản thân không có trách nhiệm kiểm tra thông tin thuộc phạm vi pháp luật quy định.
Trước đó, ngày 12/10, Công an tỉnh Quảng Ngãi đã khởi tố vụ án, bị can đối với vợ chồng Dương Thị Phượng (40 tuổi) và Đỗ Thành Tín (42 tuổi) ở trú thôn Đăk Hà 3, xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi, về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp” liên quan thương hiệu sâm Ngọc Linh. Bị can Đỗ Thành Tín là chủ kênh mạng xã hội “Già làng Tây Nguyên”.
Theo cơ quan công an, dù chưa được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” đối với sản phẩm sâm củ, hai người này vẫn mua sâm không có tem truy xuất nguồn gốc, sau đó gắn tem, nhãn mang chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” để trưng bày, quảng cáo và bán tại cơ sở kinh doanh.
Ông Tín còn sử dụng các kênh mạng xã hội để đăng tải video quảng bá các sản phẩm liên quan đến sâm Ngọc Linh.