Từ công nghệ nước sạch đến sứ mệnh phụng sự cộng đồng
Bốn năm sau khi được vinh danh với Giải Đặc biệt VinFuture 2022 dành cho Nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển, Giáo sư Thalappil Pradeep trở lại với một vai trò mới là thành viên Hội đồng Giải thưởng VinFuture.
Nếu khoảnh khắc được xướng tên nhận giải mang đến cho ông niềm vui và tự hào, thì việc tham gia Hội đồng Giải thưởng lại đặt ra trách nhiệm lớn hơn. Theo Giáo sư, những người đánh giá các công trình khoa học phải giữ được sự khách quan, công bằng, xem xét thấu đáo từng đề cử và lắng nghe mọi ý kiến.
Điều khiến ông quyết định tiếp tục đồng hành với VinFuture chính là sứ mệnh và tầm nhìn của giải thưởng, đặc biệt là cách nhìn nhận giá trị khoa học từ những đóng góp thực tế đối với xã hội.
Giáo sư Thalappil Pradeep nhấn mạnh: “Đối với tôi, khoa học trước hết và trên hết phải góp phần cải thiện cuộc sống con người. Nếu khoa học không góp phần cải thiện đời sống con người thì khoa học vẫn chưa hoàn thành sứ mệnh của mình”.
Theo ông, thước đo cuối cùng của khoa học là những thay đổi tích cực mà khoa học tạo ra cho cuộc sống con người.
Đây cũng là điều ông đánh giá cao ở VinFuture. Giải thưởng không chỉ tôn vinh một phát minh hay ý tưởng khoa học mà còn chú trọng mục đích nhân văn đằng sau những đổi mới sáng tạo.
Từ trải nghiệm của bản thân, Giáo sư cho rằng khám phá khoa học và tác động xã hội không phải hai khái niệm tách rời. Những thành tựu nghiên cứu cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Ở vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng, ông đặc biệt quan tâm đến cách đánh giá tác động của các công trình khoa học.
Theo Giáo sư, tác động của một công trình thường chỉ được nhìn nhận đầy đủ sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào số lượng bài báo quốc tế hay một mô hình triển khai đơn lẻ để đánh giá giá trị của một đổi mới sáng tạo.
Thay vào đó, cần xem xét nhiều yếu tố, từ quy mô tác động, khả năng chi trả đến khả năng tiếp cận và mức độ phổ cập của công nghệ.
Quan điểm này cũng được thể hiện trong hành trình nghiên cứu của ông, với những công nghệ hướng đến giải quyết nhu cầu nước sạch bằng các giải pháp có chi phí thấp.
Sau khi nhận Giải thưởng VinFuture năm 2022, các công nghệ do Giáo sư và cộng sự phát triển tiếp tục có những bước tiến mới.
Thay vì chỉ tập trung giải quyết từng bài toán nước sạch riêng lẻ, nhóm nghiên cứu đang tiếp cận tài nguyên nước như một hệ thống tổng thể, trong đó nhiều đổi mới sáng tạo có thể kết hợp để tạo ra những chuyển biến cho xã hội.
Giáo sư cho biết hành trình nghiên cứu đã trải qua ba bước chuyển dịch lớn: từ xử lý các vấn đề nước sạch đơn lẻ, tiến tới xây dựng “trí tuệ về nước” thông qua tích hợp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật để quản trị nguồn nước thông minh; hiện nay hướng tới một hệ sinh thái công nghệ có khả năng trao quyền và thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng.
Một bước đi đáng chú ý là việc thành lập Trung tâm Quốc tế về Nước sạch, nơi các cá nhân có thể tham gia phát triển và triển khai công nghệ về nước, đồng thời nhận được sự hỗ trợ trong toàn bộ quá trình.
Đến nay, Trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động.
Những hoạt động này cho thấy hướng nghiên cứu mà Giáo sư theo đuổi không chỉ dừng ở việc phát triển công nghệ mà còn hướng tới mở rộng khả năng ứng dụng, tạo điều kiện để các giải pháp phục vụ cộng đồng.
Những giải pháp từ các nước đang phát triển có thể thay đổi thế giới
Từ hành trình nghiên cứu của mình, Giáo sư Thalappil Pradeep cho rằng các quốc gia đang phát triển có nhiều cơ hội đóng góp những giải pháp khoa học mang tầm thế giới.
Theo ông, khu vực nam bán cầu đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức về năng lượng, nguồn nước, an ninh lương thực, y tế, kinh tế tuần hoàn và trí tuệ nhân tạo.
Những thách thức này đặt ra nhu cầu cấp thiết về các giải pháp khoa học và công nghệ.
Tuy nhiên, Giáo sư nhìn nhận chính những nhu cầu đó lại có thể trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Ông đưa ra một quan niệm đáng chú ý: “Nhu cầu chính là phòng thí nghiệm vĩ đại nhất của nhân loại”.
Tại các quốc gia đang phát triển, những vấn đề cần giải quyết hiện hữu ngay trong đời sống. Điều quan trọng, theo ông, là các nhà khoa học phải quan sát, nhận diện được nhu cầu và tìm kiếm giải pháp phù hợp.
Bên cạnh đó, các nước đang phát triển còn có lợi thế về lực lượng dân số trẻ đông đảo, với nhiều khát vọng phát triển.
Giáo sư tin rằng những khát vọng ấy, cùng các thách thức đang đặt ra, có thể được giải quyết thông qua đổi mới sáng tạo.
Ông nhận định các giải pháp ra đời từ khu vực nam bán cầu sẽ không chỉ phục vụ những nhu cầu mang tính địa phương mà còn có khả năng góp phần giải quyết các vấn đề toàn cầu.
Từ góc nhìn này, Giáo sư đánh giá cao vai trò kết nối của VinFuture đối với cộng đồng khoa học quốc tế, đặc biệt là các nhà nghiên cứu tại những quốc gia đang phát triển.
Theo ông, VinFuture đang tạo ra một nền tảng để các nhà khoa học vượt qua ranh giới quốc gia và lĩnh vực nghiên cứu, cùng hướng tới những thách thức chung của nhân loại.
Khi những vấn đề chung tạo ra trách nhiệm chung, việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ nghiên cứu và mở rộng cơ hội hợp tác sẽ góp phần thúc đẩy quá trình tìm kiếm giải pháp.
Giáo sư cho rằng cùng với sức lan tỏa và tầm ảnh hưởng của VinFuture, những mối quan hệ hợp tác khoa học có thể được hình thành một cách tự nhiên.
Đặc biệt, ông bày tỏ sự trân trọng đối với những người sáng lập Quỹ Giải thưởng VinFuture khi đặt tác động tích cực đối với xã hội vào vị trí quan trọng trong việc tôn vinh thành tựu khoa học.
Theo Giáo sư, điều đáng quý là tư tưởng ấy xuất phát từ một quốc gia đang phát triển và được hiện thực hóa thông qua một giải thưởng có quy mô, sức lan tỏa toàn cầu. “Tôi thực sự ngưỡng mộ tầm nhìn đó!”, Giáo sư Thalappil Pradeep chia sẻ.
Với nhà khoa học từng được VinFuture vinh danh và nay tham gia Hội đồng Giải thưởng, sự xuất sắc trong khoa học không bị giới hạn bởi ranh giới địa lý. Đổi mới sáng tạo có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, và giá trị của nó được thể hiện qua những thay đổi tích cực mang lại cho con người.
THẢO LÊ-THIÊN LAM