Nội dung trên được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặt ra khi cho ý kiến vào dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội sáng 24/9.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn. (Ảnh: Media Quốc hội)
Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, việc sửa đổi Luật lần này không chỉ nhằm tinh gọn từ 91 điều xuống còn 61 điều, mà quan trọng hơn là làm cho dân chủ ở cơ sở thực chất, trách nhiệm hơn, phù hợp với phương thức quản trị mới và môi trường số.
Lưu ý các cơ quan tập trung làm rõ một số vấn đề trọng tâm, Chủ tịch Quốc hội trước hết nhấn mạnh dân chủ phải đi cùng pháp quyền, kỷ cương, kỷ luật, trách nhiệm và sự nghiêm minh ở cơ sở.
“Dân chủ ở cơ sở không chỉ là người dân được biết, được bàn, được tham gia ý kiến. Quan trọng hơn là ý kiến đó được tiếp nhận thế nào, ai trả lời, bao giờ trả lời và kết quả xử lý ra sao”, Chủ tịch Quốc hội đặt vấn đề.
Chủ tịch Quốc hội dẫn thực tế, trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, công tác dân nguyện được báo cáo hằng tháng; tại các kỳ họp Quốc hội cũng tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và Nhân dân, cùng kết quả trả lời của Chính phủ và các cơ quan liên quan.
Từ đó, Chủ tịch Quốc hội cho rằng thời gian tới, ý kiến của người dân phải được tiếp nhận, trả lời kịp thời; quan trọng hơn là phải theo dõi được kết quả xử lý.
“Không phải cứ chuyển đơn, chuyển thư là kết quả. Đó mới chỉ là kết quả bước đầu, còn hiệu quả của việc chuyển đơn, chuyển thư như thế nào thì phải tính. Dân chủ không dừng lại ở quyền được nói mà phải gắn với trách nhiệm phải nghe, giải trình và phản hồi”, Chủ tịch Quốc hội nói và đề nghị lấy đây làm trục xuyên suốt của Luật.
Cùng với đó, hoạt động tiếp xúc cử tri cần thực chất hơn, tránh chạy theo số lượng. Việc ứng dụng hệ thống trực tuyến có thể giúp một cuộc tiếp xúc được nhiều nơi theo dõi, tham gia.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị đổi mới thành phần, nội dung tiếp xúc cử tri, tránh tình trạng các cuộc gặp lặp lại những gương mặt và vấn đề quen thuộc. Chủ đề tiếp xúc cần thường xuyên đổi mới để lắng nghe ý kiến của người dân, doanh nghiệp và các thành phần trong xã hội.
“Dự thảo Luật cần quy định rõ đầu mối tiếp nhận, trường hợp bắt buộc phải phản hồi và thời hạn phản hồi. Với ý kiến không thuộc thẩm quyền, cơ quan tiếp nhận phải chuyển đúng nơi và thông báo cho người dân. Không để người dân góp ý xong mà không biết ý kiến của mình đi đâu”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Không vì tăng dân chủ mà tăng thêm thủ tục
Vấn đề tiếp theo được Chủ tịch Quốc hội đặt ra là những cơ chế trực tiếp tác động đến quyền của người dân phải được quy định rõ, bảo đảm Luật có thể thực hiện trong thực tế.
Dẫn nội dung dự thảo Luật quy định trường hợp quyết định khác với ý kiến của trên 50% Nhân dân phải giải trình, Chủ tịch Quốc hội đánh giá đây là chủ trương đúng, song cần làm rõ tỷ lệ 50% được tính trên tổng số người có quyền tham gia hay số người thực tế tham gia.
Khi lấy ý kiến bằng nhiều hình thức, cũng cần quy định cách thức tổng hợp để tránh trường hợp một người được tính ý kiến nhiều lần.
Một vấn đề khác được Chủ tịch Quốc hội lưu ý là xử lý mối quan hệ giữa Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và pháp luật chuyên ngành.
“Dự thảo mở rộng phạm vi Nhân dân tham gia ý kiến đối với các vấn đề như đất đai, quy hoạch, dự án đầu tư, môi trường, tái định cư, đơn vị hành chính... Đây đều là những lĩnh vực đã được các luật chuyên ngành quy định tương đối cụ thể. Tôi đề nghị không vì tăng dân chủ mà tăng thêm thủ tục”, Chủ tịch Quốc hội nói và đề nghị thủ tục phải dễ hiểu, dễ nhớ, ngắn gọn để người dân, doanh nghiệp có thể tiếp cận.
Theo Chủ tịch Quốc hội, việc cắt giảm số lượng thủ tục là cần thiết nhưng đồng thời phải xác định rõ sau khi cắt giảm, công việc được triển khai thế nào, ai thực hiện và người dân, doanh nghiệp tiếp cận ra sao.
Với những nội dung pháp luật chuyên ngành đã quy định đầy đủ quy trình lấy ý kiến, Luật này chỉ nên khẳng định quyền tham gia và dẫn chiếu thực hiện. Cơ chế riêng chỉ nên được thiết kế đối với những khoảng trống mà pháp luật chuyên ngành chưa điều chỉnh.
Liên quan đến chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội đề nghị bảo đảm chuyển đổi số thực sự mở rộng dân chủ, không tạo ra “khoảng cách dân chủ số”.
Chủ tịch Quốc hội đồng tình với việc cho phép họp trực tuyến, bỏ phiếu điện tử, lấy ý kiến trên nền tảng số nhưng phải bảo đảm người cao tuổi, người ở vùng khó khăn, người chưa có điều kiện hoặc kỹ năng số vẫn có đầy đủ cơ hội tham gia.
Chủ tịch Quốc hội khẳng định phương thức số là công cụ mở rộng quyền, chứ không phải điều kiện để người dân thực hiện quyền.
Từ việc ứng dụng công nghệ trong đánh giá cán bộ, công chức, Chủ tịch Quốc hội cho rằng dù sử dụng KPI, cuối cùng thủ trưởng, người đứng đầu đơn vị vẫn phải chịu trách nhiệm.
“KPI không thể nhận xét thay cho con người”, Chủ tịch Quốc hội nói.
Bên cạnh đó, dự thảo cần xử lý chặt chẽ vấn đề xác thực, chống gian lận, bảo vệ dữ liệu và cách xác định kết quả khi kết hợp nhiều phương thức lấy ý kiến. Theo Chủ tịch Quốc hội, nhanh hơn phải đi cùng tin cậy hơn, thuận tiện hơn nhưng không được làm giảm tính xác thực của ý chí Nhân dân.
Vấn đề cuối cùng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phân định rõ giám sát của Nhân dân là theo dõi, phát hiện, phản ánh, kiến nghị và theo dõi việc xử lý; không thay thế hoạt động thanh tra, kiểm tra, điều tra, xác minh của cơ quan Nhà nước.
“Các thuật ngữ như ‘kiểm tra’, ‘xác minh’ trong dự thảo cần được rà soát kỹ để tránh cách hiểu Ban Thanh tra nhân dân có quyền như cơ quan thanh tra Nhà nước. Quan trọng nhất, sau giám sát phải có địa chỉ tiếp nhận, thời hạn xử lý và trách nhiệm phản hồi. Nếu chỉ phát hiện, kiến nghị mà không có chủ thể phải trả lời thì cơ chế giám sát khó đi đến cùng”, Chủ tịch Quốc hội phát biểu.
Mở rộng thực hiện dân chủ trên môi trường số
Thay mặt Chính phủ trình dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà cho biết dự thảo bổ sung nhiều quy định mới nhằm bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền.
Một trong những nội dung đáng chú ý là mở rộng, đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ trên môi trường số, phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia.
Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà trình bày dự án Luật. (Ảnh: Media Quốc hội)
Dự thảo Luật cũng bổ sung nguyên tắc bảo đảm người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người sinh sống tại khu vực biên giới, hải đảo, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn được Nhà nước hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Bên cạnh đó, Chính phủ đề xuất bổ sung quy định về xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở tại các cơ quan hành chính và chính quyền các cấp.
Liên quan đến Ban Thanh tra nhân dân, dự thảo Luật bổ sung quy định làm rõ bản chất pháp lý của Ban Thanh tra nhân dân là thiết chế giám sát xã hội của Nhân dân, qua đó tách bạch với hoạt động thanh tra Nhà nước theo quy định của Luật Thanh tra.
Dự thảo đồng thời sửa đổi theo hướng không tổ chức Ban Thanh tra nhân dân tại cơ quan, đơn vị không có tổ chức công đoàn; kiện toàn tổ chức, nâng cao tính thực chất và hiệu quả hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng.
Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ, dự thảo Luật không tiếp tục quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Chính phủ và sẽ được cụ thể hóa tại nghị định, như: trình tự, thủ tục tổ chức cuộc họp của cộng đồng dân cư; phát phiếu lấy ý kiến cộng đồng dân cư; lựa chọn hình thức công khai và trách nhiệm tổ chức công khai thông tin; nội dung, thành phần tham gia và trách nhiệm tổ chức hội nghị người lao động...