Ý kiến được chuyên gia đề cập tại hội nghị phản biện xã hội dự thảo đề án kiểm soát khí thải giao thông, do Uỷ ban MTTQ Việt Nam TP HCM tổ chức ngày 11/9.
Theo dự thảo, từ tháng 7/2027 thành phố thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) ở vùng lõi trung tâm và Thủ Thiêm với tổng diện tích hơn 16,6 km2, hạn chế xe dưới chuẩn khí thải đi vào. Từ đầu năm 2029, vùng LEZ sẽ mở rộng ra Vành đai 2, rộng khoảng 280 km2.
Đề án xây dựng lộ trình kiểm soát phương tiện theo từng nhóm, với tiêu chuẩn khí thải và sử dụng năng lượng sạch tăng dần. Mục tiêu năm 2035 hầu hết xe trong LEZ sử dụng điện hoặc năng lượng xanh, trước khi hoàn tất chuyển đổi toàn thành phố vào năm 2040.
TS Trần Văn, nguyên phó chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội, phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Giang Anh
TS Trần Văn, nguyên phó chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội, cho rằng lộ trình trên là quá gấp, khó khả thi khi áp dụng thực tế. Sau 18 tháng thí điểm tại khu vực trung tâm và Thủ Thiêm, việc mở rộng vùng LEZ đến Vành đai 2 sẽ tác động đến hơn 6,1 triệu dân và khoảng 11,5 triệu lượt di chuyển mỗi ngày. Trong khi đó, hạ tầng dự kiến gồm 33.000 tủ đổi pin và 19.000 trụ sạc cùng hệ thống lưới điện có thể khó đáp ứng nhu cầu.
Ông cũng đề cập nếu toàn bộ xe máy công nghệ chuyển sang xe điện từ năm 2028 và đến 2040 dừng xe xăng cá nhân có thể tạo áp lực lớn lên người dân, nhất là nhóm thu nhập thấp. Ngoài ra, đề án chỉ ưu tiên xe thuần điện, loại hẳn xe Hybrid dù phương tiện này không cần đầu tư trạm sạc, ít gây áp lực lên lưới điện và vẫn góp phần giảm ô nhiễm.
"Phần lớn người dân muốn sạc xe ở chung cư nhưng nhiều công trình chưa đủ điều kiện, khiến mục tiêu chuyển đổi có thể đổ vỡ ngay từ khâu hạ tầng", TS Văn nói và đề xuất thành phố cần xem xét lại lộ trình, trên nguyên tắc các điều kiện sẵn sàng mới chuyển đổi.
Đồng quan điểm, bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia TP HCM, cho rằng xe máy chiếm khoảng 90% tổng số xe tại thành phố và là phương tiện mưu sinh của hàng triệu người. Dự thảo yêu cầu từ năm 2028, xe ôm công nghệ chuyển 100% sang xe điện để vào vùng LEZ và từ 2029, xe máy cá nhân không đạt chuẩn khí thải từ mức 3 trở lên bị hạn chế lưu thông. Bà nhận định lộ trình này quá gấp, gây áp lực cho các nhóm yếu thế.
Ngoài ra, ba Hương cũng lo ngại khả năng đáp ứng của trạm sạc và hệ thống kiểm định khí thải xe máy. Kế hoạch đầu tư 88 trạm kiểm định, mua hơn 1.600 thiết bị đo trong năm 2027 để kiểm tra hàng chục triệu xe là thách thức lớn cả khâu vận hành và ngân sách.
Dòng xe đông đúc ở đường TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Tại hội nghị, ông Tomoki Yanagawa, Hiệp hội Các nhà sản xuất ôtô Việt Nam (VAMA), cũng cho rằng lộ trình kiểm soát khí thải quá gấp, cần đánh giá kỹ tác động, nhất là với ngành ôtô. Theo ông, ngành này giữ vai trò lớn trong chuỗi cung ứng và tạo việc làm. Việc bắt buộc 100% xe thuần điện từ năm 2035 có thể tác động sớm đến thị trường, khiến người dân trì hoãn mua xe, ảnh hưởng hoạt động nhà máy lắp ráp và công nghiệp hỗ trợ.
Đại diện VAMA cũng nhận xét nếu TP HCM chỉ thí điểm LEZ 18 tháng rồi mở rộng là quá ngắn, dễ gây tác động đột ngột. Thành phố có thể thí điểm ở phạm vi nhỏ giai đoạn 2027-2030, tùy mức độ sẵn sàng của hạ tầng và thị trường để từng bước mở rộng.
Ngoài ra, VAMA cũng đề xuất thành phố quản lý phương tiện theo tiêu chuẩn khí thải thay vì loại nhiên liệu, đồng thời công nhận các giải pháp điện hóa chuyển tiếp như xe hybrid (HEV, PHEV). Những dòng xe này có thể giảm hơn 57% mức tiêu hao nhiên liệu và phát thải trong điều kiện ùn tắc mà không cần trạm sạc ngoài.
Ý kiến này nhận sự được đồng từ nhiều chuyên gia tham dự hội nghị. Ông Tạ Long Hỷ, Phó chủ tịch Hiệp hội Vận tải TP HCM, đề xuất nên xem xe hybrid tự sạc là phương tiện chuyển đổi xanh. Với các doanh nghiệp đã đầu tư hàng nghìn xe hybrid, ông đề nghị cần có cơ chế chuyển tiếp, cho phép tiếp tục khai thác thêm 2-3 năm so với lộ trình ở dự thảo.
Khu vực LEZ hạn chế xe qua hai mốc thời gian. Đồ họa: Hoàng Thanh
TS Trần Văn cũng kiến nghị nên đưa xe hybrid vào diện chuyển tiếp trong giai đoạn 2026-2035, như một bước đệm trong mục tiêu chuyển đổi toàn bộ sang xe điện, năng lượng xanh. Ông cũng đề xuất nên thí điểm LEZ kéo dài vài năm rồi mới mở rộng ra Vành đai 2, đồng thời giãn lộ trình chuyển đổi xe tải nhẹ và xe máy công nghệ thêm 2-3 năm, tạo thêm thời gian cho người dân chuẩn bị.
Tại hội nghị, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP HCM Võ Khánh Hưng cho biết đề án kiểm soát khí thải là vấn đề mới, tác động rộng đến người dân, doanh nghiệp nên đang được nghiên cứu kỹ lưỡng và thận trọng. Theo ông, quan điểm xuyên suốt là thành phố không đưa ra chính sách cấm, hạn chế phương tiện đơn lẻ mà phải giải quyết đồng bộ các vấn đề về hạ tầng, năng lực kiểm định, hệ thống quản lý và chính sách hỗ trợ phù hợp.
Ông Hưng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu, tổng hợp các ý kiến tại hội nghị để hoàn thiện trước trình cấp có thẩm quyền xem xét.
Giang Anh