Chuyên gia nói gì về con số nhập siêu hơn 20 tỉ USD?

Chín tháng nhập siêu liên tiếp, nhưng bản chất là tin vui?

Theo số liệu Cục Thống kê vừa công bố, nhập siêu 8 tháng đầu năm 2026 của Việt Nam lên tới 20,46 tỉ USD, riêng nhập siêu điện tử đã 60,57 tỉ USD. Cán cân thương mại theo đó đảo chiều 34,48 tỉ USD trong một năm.

Xuất khẩu 8 tháng đạt 374,8 tỉ USD và tăng 22,4%, trong khi nhập khẩu đạt 395,3 tỉ USD với mức tăng 35,3%. Cả hai chiều cùng mở rộng đưa tổng kim ngạch 8 tháng lên mức kỷ lục 770,14 tỉ USD.

Mức đảo chiều 34,5 tỉ USD chỉ trong 8 tháng là diễn biến có phần bất ngờ, theo TS Đinh Thế Hiển - chuyên gia kinh tế, viện trưởng Viện Nghiên cứu Tin học và Kinh tế ứng dụng. Con số đó phần nào tạo tâm lý lo lắng sau nhiều năm liền Việt Nam luôn xuất siêu.

Tháng nhập siêu đầu tiên là tháng 12-2025, với mức 554 triệu USD theo số liệu Cục Hải quan. Tính tới hết tháng 8-2026, chưa tháng nào cán cân dương trở lại.

• Xung đột leo thang tại Trung Đông tác động ra sao đến xuất nhập khẩu?

• Xuất nhập khẩu kỷ lục hơn 920 tỉ USD: Đã đến lúc điều chỉnh lại mô hình xuất khẩu

• Việt Nam vào nhóm 15 nền thương mại lớn nhất: Giải mã xuất nhập khẩu hơn 920 tỉ USD

Cho biết nguyên nhân cốt lõi dẫn tới nhập siêu là nhập khẩu đang tăng nhanh hơn xuất khẩu, Giám đốc Trung tâm Phân tích Chứng khoán BIDV (BSC) Phan Quốc Bửu tách ra ba yếu tố.

Thứ nhất là chu kỳ mở rộng sản xuất và đầu tư đang diễn ra mạnh ở các ngành công nghệ cao. Thứ hai là sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng điện tử về Việt Nam. Và yếu tố thứ ba nằm ở cấu trúc sản xuất.

Nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, nên khi xuất khẩu tăng tốc, nhập khẩu thường tăng trước hoặc tăng nhanh hơn.

Ông Bửu cho rằng cần nhìn bản chất dòng nhập khẩu thay vì chỉ nhìn con số nhập siêu. Theo đó, phần lớn kim ngạch nhập khẩu là tư liệu sản xuất, tức tiền bỏ ra đang phục vụ sản xuất, đầu tư và xuất khẩu hơn là tiêu dùng cuối cùng.

Nhưng ai đang tạo ra phần nhập siêu đó, khối FDI hay doanh nghiệp trong nước?

Theo TS Bùi Trinh, chuyên gia kinh tế, cán cân thương mại của Việt Nam xuất siêu hay nhập siêu vẫn chủ yếu phụ thuộc vào khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, còn khu vực trong nước mấy chục năm nay lúc nào cũng nhập siêu.

Ông Trinh cho rằng năm nay xuất siêu của khối FDI đã thu hẹp rất mạnh, sau nhiều năm khu vực này xuất siêu lớn.

Theo Cục Thống kê, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài vẫn xuất siêu 10,13 tỉ USD trong 8 tháng, nhưng giảm sâu so với mức 29,61 tỉ USD cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước thì nhập siêu 30,60 tỉ USD, so với 15,58 tỉ USD của 8 tháng 2025. Như vậy, chuyển động của cả hai bên đều đang góp phần làm tăng nhập siêu của Việt Nam.

TS. Bùi Trinh nói doanh nghiệp FDI năm nay chiếm tới 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, so với mức 70 đến 71% những năm trước. Khu vực trong nước vì thế chỉ còn chiếm 19,9% kim ngạch xuất khẩu. Xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước 8 tháng tăng 7,4%, trong khi khu vực FDI tăng 26,9%.

Trong báo cáo cập nhật vĩ mô ngày 11-9, Chứng khoán Rồng Việt gắn khoảng cách giữa hai khu vực với năng lực của doanh nghiệp Việt Nam.

"Điều này cho thấy nhập siêu không chỉ là câu chuyện của cán cân thương mại mà còn phản ánh hạn chế về năng lực sản xuất và xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam", báo cáo viết.

Ở một góc độ khác, Chứng khoán Vietcombank cho rằng nguyên nhân nằm ở phía cầu trong nước. Công ty đánh giá nhập siêu chủ yếu do nhu cầu nhập máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và hàng hóa đầu vào phục vụ sản xuất và đầu tư, đặt trong bối cảnh đầu tư công được đẩy mạnh.

Nhập siêu điện tử tăng do giá hay do lượng?

Thống kê cho thấy, gần như toàn bộ phần đảo chiều của cán cân xuất nhập khẩu nằm ở một nhóm hàng duy nhất là nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Nhóm này sau 8 tháng đã xuất khẩu 101,06 tỉ USD và tăng 51,1%, nhưng nhập tới 161,63 tỉ USD với mức tăng 68,3%.

Nhóm điện tử vì thế nhập siêu 60,57 tỉ USD, gấp gần ba lần mức nhập siêu 20,46 tỉ USD của cả nền kinh tế. Điện tử năm nay cũng chiếm 40,9% tổng kim ngạch nhập khẩu, so với 18,2% năm 2018 và 28,1% năm 2024.

Theo TS. Đinh Thế Hiển, các nhóm hàng còn lại đang bù đắp hơn 40 tỉ USD nhập siêu cho điện tử, trong đó riêng nông thủy sản xuất siêu 14,5 tỉ USD. Điện tử chiếm gần 30% kim ngạch xuất khẩu và tăng gấp đôi tốc độ chung, nên ông cho rằng đây là nhóm ngành quan trọng nhất trong xuất khẩu của Việt Nam, và chủ yếu thuộc về các công ty có vốn nước ngoài.

Lý giải con số tăng vọt của điện tử, ông Phan Quốc Bửu cho rằng mức tăng nhập khẩu của nhóm này chịu tác động đáng kể từ giá đầu vào tăng thay vì hoàn toàn đến từ sản lượng. Theo dữ liệu BSC theo dõi, các sản phẩm như DRAM, chip và HBM đã tăng giá rất mạnh so với cùng kỳ, khiến kim ngạch nhập khẩu tăng nhanh ngay cả khi sản lượng không tăng tương ứng.

Thông tin từ hãng nghiên cứu TrendForce, giá DRAM quý 1-2026 tăng kỷ lục 90% so với cùng kỳ, và dự báo nguồn cung chỉ dễ thở hơn khi các nhà máy mới chạy vào cuối 2027 hoặc 2028.

Counterpoint Research chỉ ra nguyên nhân là các nhà cung cấp chip nhớ ưu tiên sản lượng cho trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo thay vì hàng điện tử tiêu dùng, đẩy chi phí linh kiện lên và buộc các hãng chuyển phần tăng đó sang giá bán.

Trong cách phân nhóm của hải quan, chip và linh kiện nhập về nằm ở nhóm máy vi tính và điện tử, còn điện thoại lắp xong xuất đi được tính sang nhóm điện thoại và linh kiện, nhóm đang xuất siêu 38,72 tỉ USD.

TS. Bùi Trinh cho rằng công nghiệp điện tử tại Việt Nam hiện nay vẫn cơ bản là lắp ráp.

Gộp cả nhóm điện tử với nhóm điện thoại, cán cân của khâu lắp ráp 8 tháng năm nay thâm hụt 21,85 tỉ USD, trong khi cùng kỳ năm ngoái còn xuất siêu 2,06 tỉ USD.

Riêng nhóm điện tử, nhập khẩu tăng thêm 65,6 tỉ USD so với cùng kỳ còn xuất khẩu chỉ tăng thêm 34,2 tỉ USD. Mỗi USD nhập khẩu tăng thêm tương ứng 0,52 USD xuất khẩu tăng thêm, và tính cả phần điện thoại thì được 0,63 USD.

Cũng nhắc đến giá trị gia tăng, ông Phan Quốc Bửu cho rằng, phần lớn kim ngạch nhập khẩu điện tử là đầu vào để phục vụ sản xuất và xuất khẩu, nên khi các linh kiện được đưa vào sản xuất thành phẩm thì giá trị nhập siêu về cơ bản sẽ thu hẹp dần trong chuỗi xuất khẩu.

"Điểm đáng quan tâm hơn trong dài hạn không phải là quy mô nhập khẩu điện tử, mà là Việt Nam giữ lại bao nhiêu giá trị gia tăng trong mỗi USD xuất khẩu", ông nói.

Trong báo cáo chiến lược tháng 8-2026, Chứng khoán An Bình nêu thêm một rủi ro khác từ quy mô nhập khẩu điện tử.

Công ty cho rằng mức tăng quá nhanh của nhóm hàng này có thể gián tiếp khiến các đối tác thương mại tăng cường giám sát vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, ở các khía cạnh nguồn gốc xuất xứ, tỉ lệ nội địa hóa và chống lẩn tránh thương mại.

Theo An Bình, rủi ro đang dịch chuyển từ chuyện thiếu đơn hàng sang chuyện tuân thủ thương mại.

OpenAI đã tự thiết kế chip AI đầu tiên mang tên Jalapeño, nhưng không trực tiếp sản xuất. Con chip này được phát triển để phục vụ hạ tầng AI của OpenAI, giúp công ty giảm chi phí và bớt phụ thuộc vào GPU Nvidia.