Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên, đồng thời hướng tới một nền kinh tế có năng suất cao hơn, kinh tế số phát triển mạnh hơn và năng lực cạnh tranh ngày càng được nâng cao. Đây không chỉ là mục tiêu về tốc độ mà còn là yêu cầu cần chuyển sang một giai đoạn phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực quản trị và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Bài toán tiền đề để duy trì tăng trưởng cao và bền vững
______
Việt Nam đang đứng trước một khát vọng phát triển lớn, muốn tăng trưởng nhanh mà vẫn bền vững, chúng ta phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị nguồn lực thông qua đổi mới công nghệ, năng suất, chuyển đổi số và sử dụng hiệu quả năng lượng, tài nguyên. Đây cũng là tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó doanh nghiệp là một chủ thể, nguồn lực và động lực quan trọng của quá trình chuyển đổi.
Trong một môi trường kinh doanh mà các rủi ro địa chính trị, thương mại, năng lượng, công nghệ và khí hậu ngày càng khó đoán định thì năng suất, khả năng thích ứng, sức chống chịu và năng lực tạo ra giá trị mới sẽ ngày càng quyết định vị thế của doanh nghiệp và nền kinh tế.
Câu hỏi dành cho cộng đồng doanh nghiệp hôm nay không còn đơn giản là có nên chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi nhanh đến đâu, sâu đến đâu và làm thế nào để mỗi khoản đầu tư cho xanh, số và đổi mới sáng tạo đồng thời trở thành khoản đầu tư cho năng suất, năng lực cạnh tranh và giá trị mới?
Thực tế, gần 40 năm qua, Việt Nam đã đạt những thành tựu kinh tế-xã hội rất ấn tượng. Từ một nền kinh tế thu nhập thấp, Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu quan trọng của khu vực, thu hút mạnh đầu tư nước ngoài, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và cải thiện đáng kể mức sống của người dân. Thành công này dựa trên lực lượng lao động dồi dào, đầu tư lớn vào hạ tầng và năng lực sản xuất, mở cửa thương mại, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và chuyển dịch lao động từ các khu vực năng suất thấp sang công nghiệp và dịch vụ có năng suất cao hơn.
Đưa ra những khuyến nghị cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam về nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo hướng tới nền kinh tế tự cường, bền vững, ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam cho rằng, những động lực đó vẫn quan trọng, nhưng trong giai đoạn tới Việt Nam khó có thể tiếp tục chủ yếu dựa vào tăng vốn, tăng lao động hay mở rộng sản xuất theo chiều rộng. Dân số đang già hóa, chi phí lao động tăng nhanh hơn năng suất, cạnh tranh khu vực gay gắt hơn, trong khi yêu cầu về công nghệ, chất lượng, môi trường và khả năng chống chịu ngày càng cấp thiết. Vì thế, bài toán không đơn thuần là làm thế nào để tăng trưởng nhanh hơn, mà là làm thế nào duy trì tăng trưởng cao, chất lượng và bền vững trong thời gian dài.
Bài toán không đơn thuần là làm thế nào để tăng trưởng nhanh hơn, mà là làm thế nào duy trì tăng trưởng cao, chất lượng và bền vững trong thời gian dài.
Ông Giáp nêu rõ, câu trả lời nằm ở năng suất. Năng suất cần trở thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới. Năng suất không đơn thuần là làm việc nhiều hơn hay nhanh hơn; nó phản ánh chất lượng của cả hệ sinh thái kinh tế. Vì vậy, năng suất cần trở thành tiêu chí quan trọng trong thiết kế và đánh giá chính sách. Thành công không chỉ được đo bằng số vốn huy động, dự án phê duyệt hay doanh nghiệp được hỗ trợ, mà bằng mức độ cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực và năng suất của nền kinh tế.
Kiến tạo hệ sinh thái tăng trưởng mới
______
Thực tế, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu chuyển động theo hướng xanh hơn và số hóa sâu hơn. Nhiều doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp xuất khẩu và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu đã đầu tư vào tự động hóa, quản trị năng lượng, truy xuất nguồn gốc, đo lường phát thải và công bố thông tin môi trường-xã hội-quản trị (ESG), tuy nhiên mức độ triển khai vẫn còn phân hóa. Khoảng cách đáng chú ý hiện nay không còn chỉ nằm ở nhận thức, mà ở khả năng biến cam kết thành chiến lược, biến chiến lược thành dự án và biến dự án thành kết quả có thể đo lường được.
Một doanh nghiệp muốn tiếp cận tốt hơn các nguồn lực cho chuyển đổi cần có chiến lược rõ ràng, mục tiêu có thể đo lường, hệ thống dữ liệu đủ tin cậy, dự án cụ thể và khả năng chứng minh hiệu quả.
Ông Nguyễn Quang Vinh
Vì vậy, nhấn mạnh việc cộng đồng doanh nghiệp cần chuyển đổi từ tư duy “có cam kết” sang tư duy “có năng lực thực thi” các tiêu chuẩn ESG và kinh tế tuần hoàn, ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) kiêm Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD) cho rằng, một doanh nghiệp muốn tiếp cận tốt hơn các nguồn lực cho chuyển đổi cần có chiến lược rõ ràng, mục tiêu có thể đo lường, hệ thống dữ liệu đủ tin cậy, dự án cụ thể và khả năng chứng minh hiệu quả.
Tuy nhiên, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không nên được nhìn nhận như hai chương trình riêng biệt hay những yêu cầu tuân thủ bổ sung, mà cần được đặt trong cùng một logic tạo giá trị, đây chính là điểm gặp nhau giữa khát vọng tăng trưởng bứt phá và yêu cầu phát triển bền vững. Với vai trò là tổ chức quốc gia đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, theo ông Nguyễn Quang Vinh, VCCI với hạt nhân là VBCSD xác định trách nhiệm trong giai đoạn mới là tiếp tục lan tỏa nhận thức về phát triển bền vững, phải góp phần biến nhận thức thành năng lực, biến năng lực thành hành động và kết nối những hành động riêng lẻ thành sức mạnh của cả hệ sinh thái.
Chung tay xây dựng một nền kinh tế tự cường hơn
_______
Với quan điểm tăng trưởng hai con số không chỉ là câu chuyện về tốc độ, đó còn là câu chuyện về chất lượng của sự phát triển; phát triển bền vững không phải là điểm đến ở phía sau tăng trưởng, mà phải được đặt ngay trong cách chúng ta tạo ra tăng trưởng hôm nay, ông Nguyễn Quang Vinh nhấn mạnh: “Thông điệp mà VCCI đưa ra không lựa chọn giữa tăng trưởng và phát triển bền vững. Hãy biến phát triển bền vững thành động lực của tăng trưởng; biến đổi mới sáng tạo thành động lực của năng suất; biến liên kết thành sức mạnh của doanh nghiệp; và biến sự đồng hành giữa Nhà nước, địa phương và doanh nghiệp thành sức mạnh của nền kinh tế”. Bởi theo ông Vinh, tăng trưởng bứt phá và phát triển bền vững không phải là hai con đường, đó là một hành trình chung - nơi Nhà nước kiến tạo, địa phương đồng hành, doanh nghiệp tiên phong, khoa học, công nghệ tạo động lực và toàn xã hội cùng tham gia.
Mục tiêu không phải tách khỏi chuỗi giá trị toàn cầu, mà là nâng cao vị thế trong các chuỗi đó: Chuyển từ lắp ráp sang sản xuất linh kiện và sản phẩm phức tạp hơn; từ sản xuất theo thiết kế của đối tác sang tham gia thiết kế, nghiên cứu và phát triển; từ xuất khẩu sản phẩm sang tạo ra nhiều dịch vụ, công nghệ và thương hiệu của chính mình. Đó là cách để hội nhập sâu hơn đồng thời xây dựng nền kinh tế tự cường hơn
Ông Bùi Minh Giáp
Cụ thể, Nhà nước cần tiếp tục giữ vai trò kiến tạo thông qua một hệ thống thể chế rõ ràng, ổn định và có khả năng dự báo; đồng thời phát triển hạ tầng năng lượng, số và dữ liệu, hoàn thiện các cơ chế thị trường mới và tạo môi trường thuận lợi để các sáng kiến có thể được thử nghiệm, nhân rộng. Doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào năng lực đổi mới, quản trị và chuyển đổi, đồng thời mở rộng hành trình đó ra toàn chuỗi giá trị. Các định chế tài chính cần trở thành một động lực phân bổ vốn cho tương lai, đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi. Các hiệp hội và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp cần làm tốt hơn vai trò kết nối tri thức, nguồn lực và đối thoại chính sách. Thực tế minh chứng, kiên trì với định hướng này, đã có nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam thành công, đi đầu trong việc dẫn dắt chuỗi giá trị như: Vinamilk, Nestlé Việt Nam, Unilever Việt Nam hay C.P. Việt Nam…
Chia sẻ quan điểm này, ông Bùi Minh Giáp đưa ra nhận định, một nền kinh tế tự cường không phải nền kinh tế khép kín, mà là nền kinh tế vẫn mở nhưng có khả năng chống chịu tốt hơn trước cú sốc bên ngoài. Điều này đòi hỏi đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nguồn cung; củng cố doanh nghiệp trong nước, hệ thống tài chính, an ninh năng lượng, hạ tầng logistics và hạ tầng số; đồng thời nâng cao năng lực thích ứng biến đổi khí hậu và các cú sốc khác.
“Mục tiêu không phải tách khỏi chuỗi giá trị toàn cầu, mà là nâng cao vị thế trong các chuỗi đó: Chuyển từ lắp ráp sang sản xuất linh kiện và sản phẩm phức tạp hơn; từ sản xuất theo thiết kế của đối tác sang tham gia thiết kế, nghiên cứu và phát triển; từ xuất khẩu sản phẩm sang tạo ra nhiều dịch vụ, công nghệ và thương hiệu của chính mình. Đó là cách để hội nhập sâu hơn đồng thời xây dựng nền kinh tế tự cường hơn”, ông Bùi Minh Giáp nhấn mạnh.
MINH VĂN