Trong cuốn sách mới nhất Dấu vân tay của phố, Nguyễn Trương Quý có một đoạn khảo cứu rất thú vị về cuộc sống quanh hồ Thiền Quang, trong đó nhắc đến hoa sữa.
Từ sự gắn bó của loài cây này với thành phố, anh đặt ra hai vấn đề liên quan đến di sản mềm của Hà Nội trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa. Đó là xu hướng đại trà hóa những nét thú vị của đời sống và cách mà mạng xã hội khai thác những tranh cãi quanh chúng.
Nghĩ về bản sắc như những giá trị được chắt lọc
Là người viết và nghiên cứu về Hà Nội, theo Trương Quý, khi nhận thấy một nét thú vị trong đời sống văn hóa, người ta thường mau chóng “công nghiệp hóa”, đóng gói rồi áp dụng trên diện rộng. Hoa sữa, từ một thứ không quá nổi bật hay huyên náo trong đời sống, bỗng trở thành một thứ căn cước đô thị.
Cùng lúc, mạng xã hội luôn tìm cách thu hút sự chú ý, và sự huyên náo ầm ĩ quanh mật độ và mùi hoa sữa trở thành miếng mồi ngon cho sự khai thác nội dung. Các sự tranh cãi đi quá xa, đến độ gán vào đủ diễn ngôn về giá trị sống, thậm chí đạo đức sống.
“Tôi nghĩ chúng ta nên tập bình tĩnh trong cả cách ‘nhân rộng điển hình tiên tiến’ lẫn phản ứng trước các hiệu ứng không mong muốn”, Trương Quý chia sẻ. Anh lo ngại rằng nếu không khéo, con người sẽ chỉ thích hợp sống trong một không gian vô trùng, cảnh trí đã dập khuôn, còn hương sắc cũng được lựa chọn bằng cách bấm nút như mua hàng trên ứng dụng.
Nhìn lại việc thay đổi cây xanh ở Hà Nội, nhà “Hà Nội học” như cách báo giới hay gọi Trương Quý dẫn trường hợp loạt cây cơm nguội trên phố Lý Thường Kiệt từng được thay bằng phượng vĩ.
Theo anh, cây cơm nguội tưởng như là một biểu tượng của Hà Nội, nhưng có lẽ vì thân giòn, dễ sâu bệnh, lại ít bóng mát nên cũng phải nhường chỗ cho những loại cây khác. Gần đây, anh cho rằng việc thay thế cây xà cừ cũng xuất phát từ tỷ lệ cây đổ vì mưa bão rất cao.
“Nhìn chung, việc thay thế đều mang tính thực dụng”, anh nhận xét. Ngay cả việc hoa sữa được trồng dày đặc, theo nhà văn, cũng bắt nguồn từ khả năng sinh trưởng nhanh, khỏe và thích ứng tốt với điều kiện đường phố.
Anh từng bất ngờ khi đến Đài Loan và thấy hoa sữa được trồng dày đặc trên đường phố, trong công viên. Bởi vậy, nếu việc chặt hay di dời hoa sữa không xuất phát từ lý do thực dụng, anh cho rằng đó là điều đáng lưu tâm.
Về bản sắc thành phố, nhà văn Trương Quý nhận thấy dường như người ta đang nghĩ nhiều đến những biểu hiện đại trà, hàng loạt, có khi thành “đồng phục tập thể”.
Trong khi đó, hoa sữa cũng như các loài hoa khác đều có mùa, thời gian bung nở chỉ kéo dài vài tuần, phản ánh tính chất của sản vật theo mùa.
Tác giả của Tự nhiên như người Hà Nội đề nghị nghĩ về bản sắc như những giá trị được chắt lọc, bao gồm cả cách nhận diện, vận dụng và ứng xử.
Với Hà Nội, một thành phố còn giữ nét gắn bó với thiên nhiên, việc đọc hiểu thiên nhiên có ý nghĩa quan trọng. Theo anh, điều đó làm nên sự thích ứng duyên dáng từng trở thành thương hiệu của lối sống Hà Nội.
Mùi nồng vài hôm cũng chấp nhận được
Khi xem xét vai trò của ký ức và sự gắn bó của người dân trong các quyết định về cây xanh, Nguyễn Trương Quý cho rằng đây là yếu tố lý tưởng, song cần có khung đánh giá phù hợp. Anh lưu ý ký ức có thể bị điều chỉnh, sai lệch, còn sự gắn bó cũng mang tính cảm tính.
Một việc giản dị và khả thi hơn, theo anh, là thống kê cách bố trí cây bóng mát ở những đường phố trước đây từng được đánh giá là có quy hoạch tốt. Anh coi đó là một dạng “ký ức thành văn đáng tin cậy”. Về mặt truyền thông xã hội, các kế hoạch trồng hay chặt cây cũng cần tính đến sự hợp lý, tránh gây xáo trộn vô ích.
Đề cập lựa chọn cây xanh cho tương lai, nhà văn với kiến thức chuyên môn là kiến trúc sư nhắc lại ý kiến của các nhà khoa học và người nghiên cứu cây bóng mát đô thị về những loại cây có tầm nhìn 100 năm, 50 năm hay 20 năm.
“Tất nhiên càng lâu thì tính ổn định càng cao về mọi nhẽ, nhưng tuổi đời cây xanh cũng có giới hạn. Cây bóng mát ven đường phố ngoài các yếu tố sinh học thì dĩ nhiên ưu tiên số một là lấy bóng mát, rồi đến cải thiện vi khí hậu (nhiệt độ, lọc không khí) rồi khả năng chắn bụi, giảm tiếng ồn… Màu sắc và mùi hương là các yếu tố sau nhưng lại dễ tác động tâm lý hơn. Có khi các yếu tố này lại phải chịu một yếu tố khác là chi phí”, anh nhận định.
Điều quan trọng ở tuyến phố có cây xanh là cần lưu tâm sự chống chịu môi trường và khí hậu của các loại cây, sự an toàn khi đi dưới các hàng cây, các vấn đề về vệ sinh môi trường.
Những cây lá nhỏ quá khi rụng nhiều dễ gây tắc cống thoát nước hay khó quét dọn cũng phải cân nhắc, như bàng Đài Loan hay me, phượng. Những cây mà năm nào cũng có cành giòn dễ gãy hoặc gãy đổ nhiều thì nên chấm dứt trồng, hoặc trồng ở khoảng đủ rộng cho cây “thở”. Còn chuyện tạo mùi hương, trồng rải rác cũng như trong các vườn hoa, công viên là đủ.
“Có người nêu ý kiến là tạo ra giống nhẹ mùi hơn, thậm chí triệt sản hoa sữa, tôi thấy lợi bất cập hại, thành ra đi ngược tự nhiên. Tôi thì thấy mùi nồng một vài hôm cũng chấp nhận được, chuyện không có gì phải ầm ĩ”, Trương Quý chia sẻ.