Bước vào bất kỳ văn phòng công sở nào hiện nay, không khó bắt gặp cảnh nhân viên mở sẵn cửa sổ trò chuyện với trí tuệ nhân tạo (AI) để nhờ tóm tắt tài liệu, soạn thảo email hay lên ý tưởng thuyết trình. Công nghệ len lỏi vào từng góc bàn làm việc với tốc độ chóng mặt, tạo cảm giác một kỷ nguyên thịnh vượng đang gõ cửa từng nhà.
Thế nhưng, nếu bạn hỏi những người nắm giữ "tay hòm chìa khóa" của các tập đoàn lớn, câu trả lời nhận lại sẽ khiến bạn ngỡ ngàng. Theo khảo sát Thực trạng AI năm 2026 của McKinsey, có tới 88% giám đốc tài chính khẳng định AI đóng góp vào kết quả kinh doanh ở mức “không đáng kể lắm”. Bỏ tiền tấn đầu tư hệ thống, nhưng thứ các ông chủ thu về lúc này phần lớn mới chỉ là những bản thử nghiệm chưa sinh ra lợi nhuận cụ thể.
Trí tuệ nhân tạo phát triển như vũ bão, len lỏi vào từng góc bàn làm việc với tốc độ chóng mặt (Ảnh: Time).
Sự phân hóa gay gắt
Nhìn bề ngoài, làn sóng AI có vẻ đang càn quét mọi ngóc ngách, nhưng thực tế thị trường lại đang bị chia cắt bởi một khoảng cách rất lớn giữa thói quen cá nhân và guồng quay doanh nghiệp.
Chỉ chưa đầy 3 năm từ khi ChatGPT ra mắt, hơn một nửa số người trưởng thành tại Mỹ (53%) đã dùng AI cho việc riêng hàng ngày. Thế nhưng, tỷ lệ doanh nghiệp thực sự đưa công nghệ này vào dây chuyền sản xuất kinh doanh cốt lõi lại chỉ ở mức 10%.
Đáng nói hơn, sự phân hóa diễn ra gay gắt ngay giữa các đơn vị kinh doanh với nhau. Khảo sát của McKinsey chỉ ra rằng 88% tổ chức đã cho nhân viên dùng AI ở chỗ này chỗ kia, nhưng chỉ có 6% ghi nhận lợi nhuận trước thuế và lãi vay tăng trên 5%. Khoảng cách 82 điểm phần trăm này nói lên một sự thật rằng biết dùng công cụ không đồng nghĩa với việc biết kiếm ra tiền từ công cụ đó.
Nguyên nhân không nằm ở chỗ máy móc kém thông minh, mà ở chỗ doanh nghiệp ngại thay đổi lề thói cũ. Khảo sát của Writer và Workplace Intelligence trên 2.400 lãnh đạo toàn cầu cho thấy 79% đơn vị gặp khó khăn khi triển khai, thậm chí 54% thừa nhận việc áp dụng AI đang "xé toạc công ty". Đa phần các nơi chỉ dùng AI để làm việc cũ nhanh hơn một chút, thay vì thiết kế lại toàn bộ quy trình làm việc từ đầu đến cuối.
Chiếc bẫy chi phí và cỗ xe ngựa gắn động cơ phản lực
Nhiều người đi làm tự hỏi: "Tại sao công nghệ tiến bộ vượt bậc từng ngày, mà công ty vẫn than khó, lương thưởng thì chẳng thấy tăng theo?". Câu trả lời nằm ở "cái bẫy chi phí quản lý" mà nhiều doanh nghiệp đang mắc kẹt.
Các ngành dịch vụ vốn chiếm tới một nửa nền kinh tế như y tế, giáo dục hay hành chính công phụ thuộc rất nhiều vào sự trao đổi trực tiếp giữa con người với con người. Bác sĩ khám bệnh, giáo viên giảng bài hay chuyên viên duyệt hồ sơ không thể cắt xén bớt thời gian tương tác chỉ bằng một phần mềm. Hơn nữa, việc số hóa thường vướng vào hàng rào thủ tục, quy định pháp lý và sự bất đồng trong việc chia sẻ dữ liệu giữa các phòng ban.
Tại Mỹ, chi phí bán hàng và quản trị doanh nghiệp đã tăng gấp đôi kể từ thập niên 1980. Phân tích các doanh nghiệp thuộc chỉ số S&P 500 suốt 40 năm qua cho thấy gần 3/4 trường hợp rơi vào nghịch lý chi phí quản lý phình to trong khi doanh thu tăng trưởng chậm lại.
Đúng như Jack Dorsey, nhà sáng lập nền tảng thanh toán Block, từng ví von việc nhiều công ty đưa AI vào lúc này với việc lắp thêm động cơ phản lực vào một cỗ xe ngựa cũ kỹ. Cỗ xe ngựa với những tầng nấc báo cáo rườm rà, thủ tục hành chính nhiêu khê sẽ nhanh chóng làm triệt tiêu toàn bộ tốc độ mà cỗ máy công nghệ mang lại.
Sự bùng nổ của công nghệ tiêu dùng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể dễ dàng chuyển hóa nó thành tiền tệ và giá trị thực tế (Ảnh: PWM).
Nỗi lo tăng trưởng nhưng không tuyển thêm người
Trong khi bài toán lợi nhuận còn dang dở, làn sóng này lại thổi một luồng gió lạnh vào thị trường việc làm, tạo ra hiện tượng "tăng trưởng không tạo việc làm" khiến cả người lao động lẫn giới chức đều đứng ngồi không yên.
Tại Singapore, nền kinh tế năm 2026 được dự báo tăng trưởng tích cực ở mức 4,5-5,5%, phần lớn nhờ dòng vốn đổ mạnh vào hạ tầng máy tính và công nghệ. Thế nhưng, trong quý II, số người mất việc do doanh nghiệp tái cơ cấu lại lên tới hơn 4.600 người, mức cao nhất trong gần 6 năm qua. Dù thị trường chung chưa đổ vỡ hàng loạt, nhưng Ngân hàng Trung ương Anh và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đều đã lên tiếng cảnh báo rằng các doanh nghiệp đang có xu hướng dùng máy móc để gánh việc thay vì mở thêm vị trí tuyển dụng mới.
Người chịu thiệt thòi đầu tiên chính là thế hệ trẻ mới bước chân vào thị trường lao động. Các công việc thực tập, nhập liệu, viết báo cáo cơ bản vốn là cánh cửa đầu tiên để sinh viên tích lũy kinh nghiệm đang bị AI thay thế nhanh nhất.
Giáo sư Will Cong tại Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) chỉ ra một mối nguy hiểm dài hạn: nếu doanh nghiệp cắt bỏ hết các vị trí cấp thấp, thì 10 hay 20 năm nữa sẽ không còn lứa chuyên gia có đủ kinh nghiệm thực tế để kiểm tra và quản trị những gì máy móc làm ra. Phó giáo sư Walter Theseira tại Đại học Khoa học Xã hội Singapore cũng cảnh báo về nguy cơ thị trường chỉ còn lại hai thái cực: một nhóm rất nhỏ chuyên gia công nghệ lương cao chót vót, và phần còn lại là những công việc chân tay đơn giản, trong khi nhóm việc làm văn phòng trung cấp dần teo tóp.
Dùng công nghệ để phình to chiếc bánh, thay vì cắt bớt miếng bánh
Tuy nhiên, câu chuyện không hoàn toàn là một bức tranh ảm đạm. Ở những doanh nghiệp có tầm nhìn, công nghệ không được dùng làm cái cớ để sa thải người lao động, mà trở thành đòn bẩy để họ làm được những việc trước đây chưa từng làm được.
Câu chuyện tại công ty khởi nghiệp SimpleAI là một ví dụ rõ nét. Trước đây, nhóm 5 kỹ sư của họ chỉ xoay xở phát hành được khoảng 40 bản cập nhật mỗi tháng vì hầu hết thời gian phải cặm cụi viết từng dòng mã và tìm lỗi thủ công. Khi để AI viết hộ các đoạn mã nháp ban đầu, các kỹ sư chuyển sang vai trò rà soát chất lượng. Nhờ đó, sản lượng làm việc tăng gấp 5 lần lên 200 bản cập nhật mỗi tháng. Công ty không những không sa thải ai mà còn tuyển thêm nhân sự để mở rộng thị trường.
Việc ứng dụng công nghệ không nhất thiết phải đồng nghĩa với việc sa thải hay cắt giảm nhân sự, nếu người đứng đầu biết cách định hướng tăng trưởng sang những giá trị mới (Ảnh: WSJ).
Tại công ty công nghệ tài chính Aspire, câu chuyện cũng diễn ra tương tự. Sau khi đưa AI vào giúp kỹ sư giảm 60% gánh nặng lập trình và hỗ trợ chuyên viên lọc dữ liệu giao dịch trong tích tắc, công ty đã mở lớp tập huấn nội bộ hàng tuần cho toàn bộ 500 nhân viên. Năng suất tăng lên giúp họ tự tin thâm nhập thị trường mới và tiếp tục kế hoạch tuyển thêm người.
Bà Camellia Chan, CEO của công ty an ninh mạng Flexxon, chia sẻ rằng công ty đã đưa AI vào mọi khâu từ bán hàng đến kho vận, giúp giải phóng nhân viên khỏi các việc giấy tờ vụn vặt. Nhờ đó, quy mô kinh doanh tăng gấp 5 lần, công ty tuyển thêm 30% nhân sự vào các khâu nghiên cứu và chăm sóc khách hàng, mà không có bất kỳ ai bị mất việc vì máy móc.
Công nghệ suy cho cùng chỉ là công cụ hỗ trợ. Một doanh nghiệp chỉ cậy vào AI để cắt giảm vài ba nhân sự thường chỉ thu về khoản tiết kiệm ngắn hạn trên sổ sách. Ngược lại, những nơi biết tận dụng sức mạnh máy tính để giải phóng sức người, mở ra những dịch vụ mới và đào tạo lại nhân viên mới là những người thực sự nắm giữ chìa khóa thịnh vượng trong kỷ nguyên số.