Tọa lạc trên ngọn đồi cao khoảng 75m ở thôn Đại Lộc, xã Tuy Phước Bắc (Gia Lai), quần thể tháp Bánh Ít (còn gọi là tháp Bạc) cách trung tâm Quy Nhơn gần 20km. Công trình được xây dựng vào cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII, gồm 4 kiến trúc chính: tháp Chính (Kalan), tháp Cổng (Gopura), tháp Lửa (Kosagrha) và tháp Bia (Posah).
Đây từng là một trung tâm tôn giáo lớn của vùng Vijaya xưa. Nhìn từ xa, quần thể tháp có dáng giống những chiếc bánh ít - món bánh đặc sản của địa phương nên người dân gọi nơi đây là tháp Bánh Ít.
Tháp Chính là công trình lớn nhất nằm trên đỉnh đồi, cao 29,6m, mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 12m, có một cửa chính quay về hướng Đông và 3 cửa giả.
Thân tháp được tạo bởi hệ thống cột dọc và rãnh kép, vừa tăng độ vững chắc vừa tạo vẻ thanh thoát. Ba tầng mái nhỏ dần về phía đỉnh, diềm mái được trang trí hoa văn hình chữ U uốn lượn liên hoàn bằng đá sa thạch.
Các mảng trang trí trên tháp thể hiện nhiều hình tượng tôn giáo và linh vật quen thuộc trong nghệ thuật Chăm Pa. Đặc biệt là tượng thần Shiva cưỡi bò thần Nandin trong vòm cửa giả của tháp. Trong Ấn Độ giáo, Shiva thường được biết đến là vị thần hủy diệt trong bộ ba Trimurti gồm Brahma (sáng tạo), Vishnu (bảo tồn) và Shiva (hủy diệt).
Bên trong tháp Chính đặt tượng thần Shiva được phục chế năm 2013 theo nguyên mẫu hiện vật gốc đang lưu giữ tại Bảo tàng Guimet (Pháp). Tượng cao 1,54m, rộng 1,06m, dày 0,56m, thuộc phong cách nghệ thuật Chánh Lộ, có niên đại cuối thế kỷ XI.
Liền kề tháp Chính, tháp Lửa cao khoảng 10m, dài 12m và rộng 5m. Công trình còn được gọi là tháp Yên Ngựa bởi phần mái có dáng cong lõm ở giữa, giống yên ngựa. Theo các tài liệu giới thiệu di tích, tháp Lửa có chức năng như một nhà kho, nơi người Chăm Pa xưa đặt các vật dụng phục vụ nghi lễ.
Tháp Bia cao hơn 10m, có mặt bằng hình vuông, nằm về phía Đông Nam tháp Chính. Công trình có cửa mở theo 4 hướng và phần mái được tạo hình khác biệt so với nhiều tháp Chăm thường gặp. Các tầng tháp có một hàng bầu lọ thể hiện theo lối thắt giữa, phình 2 đầu. Nhìn từ xa giống những quả bầu nằm sát nhau nên còn gọi là tháp Bầu Rượu.
Ở vị trí thấp nhất, tháp Cổng từng giữ vai trò lối dẫn vào không gian tôn giáo của người Chăm. Công trình cao khoảng 12m, mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 7m, có nhiều nét tương đồng với tháp Chính.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc, tháp Bánh Ít còn là điểm đến thu hút du khách khi đến Gia Lai.
Lần đầu đến Quy Nhơn, bà Ngô Thị Mai (60 tuổi, ở Hà Nội) cho biết bà bất ngờ trước vẻ đẹp và độ bền của những công trình đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. “Gia đình tôi có lịch trình 4 ngày khám phá Gia Lai. Trước khi ghé tháp Bánh Ít, cả nhà đã đến thăm tháp Đôi. Tôi rất bất ngờ vì dù trải qua gần nghìn năm, những ngọn tháp vẫn đứng vững với thời gian”, bà Mai chia sẻ.
Bên cạnh các di tích lịch sử, gia đình bà Mai dành thời gian khám phá Kỳ Co - Eo Gió. Nữ du khách đánh giá cao cảnh quan nơi đây bởi nước biển trong xanh, không gian sạch đẹp và vẫn giữ được nét hoang sơ.
Trải qua gần 1.000 năm, những bức tường gạch của quần thể tháp đã bị bào mòn, nhiều hạng mục xuống cấp, xuất hiện các vết nứt.
Năm 1982, cụm tháp Bánh Ít được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Năm 2014, quần thể này được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đưa vào danh sách 10 tháp cổ thu hút du khách nhiều nhất.
Qua gần một nghìn năm, những khối gạch đỏ vẫn tạo nên dấu ấn đặc biệt. Đây không chỉ là một di tích kiến trúc, tháp Bánh Ít còn góp phần lưu giữ những dấu tích quan trọng về đời sống tôn giáo, nghệ thuật của người Chăm xưa.
Vị trí tháp Bánh Ít ở thôn Đại Lộc, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai (Ảnh: Google Maps).