Khi một doanh nghiệp đóng cửa, người ta thường nhìn thấy những khoản vốn mất đi, những món nợ để lại và những lao động mất việc làm. Nhưng liệu sự thất bại của một doanh nghiệp có đồng nghĩa với việc toàn bộ giá trị mà nó từng tạo ra cũng biến mất?
Từ góc nhìn đó, nhân dịp Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 năm nay, báo Dân trí thực hiện tuyến bài "Di sản của phá sản", tìm hiểu những giá trị còn lại sau thất bại kinh doanh, cách nền kinh tế tiếp nhận và tái sử dụng những nguồn lực này, cũng như những rào cản khiến doanh nghiệp khó rời thị trường để người kinh doanh có cơ hội bắt đầu lại.
Bài 1: Còn lại sau thất bại cho thấy trong suốt thời gian tồn tại, ngay cả những doanh nghiệp không thành công cũng có thể tạo ra việc làm, đào tạo nhân lực, thử nghiệm những ý tưởng mới và đóng góp vào sự phát triển của thị trường. Những kinh nghiệm, tri thức và nguồn lực ấy có thể tiếp tục được sử dụng trong các doanh nghiệp khác, những dự án kinh doanh mới.
Năm 2016, WeFit xuất hiện với lời hứa hấp dẫn: người dùng chỉ cần trả phí thành viên để được tập luyện tại nhiều phòng gym, yoga và cơ sở chăm sóc sức khỏe thay vì mua thẻ ở từng địa điểm.
Khách hàng có thêm lựa chọn, các phòng tập có cơ hội lấp chỗ trống, còn WeFit làm trung gian thu phí thành viên rồi trả tiền cho đối tác theo lượt khách sử dụng dịch vụ. Ý tưởng được đón nhận. Đầu năm 2019, startup này huy động được 1 triệu USD từ CyberAgent Capital, KBInvest cùng các nhà đầu tư khác. Có giai đoạn, doanh nghiệp công bố mức tăng trưởng bình quân khoảng 40% mỗi tháng.
Vấn đề nằm ngay trong sự hấp dẫn của sản phẩm. WeFit nhận tiền tương đối cố định từ thành viên, nhưng càng nhiều lượt tập thì càng phải trả nhiều tiền cho các đối tác. Khi khách hàng sử dụng dịch vụ với tần suất vượt dự tính, doanh thu và chi phí không còn đi cùng nhau.
Theo những thông tin được công bố khi doanh nghiệp gặp khủng hoảng, một số tài khoản ghi nhận hơn 100 lượt sử dụng mỗi tháng, cá biệt lên đến 202 lượt, bên cạnh tình trạng đặt lịch ảo và dùng chung tài khoản. Khó khăn thanh toán cho đối tác xuất hiện từ năm 2019. WeFit sau đó chuyển từ gói không giới hạn sang hệ thống điểm, nhưng quá trình điều chỉnh không cứu được doanh nghiệp. Ngày 29/4/2020, Công ty Onaclover, đơn vị sở hữu ứng dụng, nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản tại tòa án.
Khi sản phẩm đúng nhưng cách kiếm tiền sai
Trong nghiên cứu Entrepreneurship as Experimentation, các chuyên gia nhìn nhận khởi nghiệp như một quá trình thử nghiệm trong điều kiện bất định. Nhiều giả thuyết về nhu cầu, giá bán, chi phí và khả năng mở rộng chỉ có thể được kiểm chứng khi sản phẩm thực sự ra thị trường.
WeFit đã kiểm nghiệm ít nhất hai giả thuyết. Thứ nhất, người Việt có nhu cầu tập luyện linh hoạt ở nhiều địa điểm. Sức hút ban đầu cho thấy sản phẩm đã chạm đến một nhu cầu thực. Thứ hai, khoản phí thành viên đủ trang trải số lượt tập thực tế để doanh nghiệp có lãi. Giả thuyết này không đứng vững khi tần suất sử dụng tăng cao.
Được khách hàng yêu thích chưa chắc là kinh doanh có lãi (Ảnh: WF).
Một mô hình tương tự từng được ClassPass triển khai ở Mỹ. Ban đầu, doanh nghiệp cũng bán gói tập không giới hạn. Đến năm 2016, ClassPass thay đổi cách tính phí vì người sử dụng nhiều có thể khiến công ty lỗ, sau đó chuyển sang hệ thống tín dụng và giá linh hoạt theo lớp học, thời gian, nhu cầu. Tháng 1/2020, ClassPass huy động thêm 285 triệu USD với định giá 1 tỷ USD.
Hai doanh nghiệp ở các thị trường khác nhau, với quy mô vốn và điều kiện hoạt động khác nhau. Không thể kết luận ClassPass phát triển còn WeFit thất bại chỉ vì một bên đổi mô hình sớm hơn. Nhưng sự đối chiếu bộc lộ một bài học kinh doanh: tăng trưởng khách hàng không đồng nghĩa tăng trưởng lợi nhuận. Một startup có thể bán rất chạy và vẫn thua lỗ trên mỗi đơn hàng hoặc lượt sử dụng.
Ông Marc Kramer, Giảng viên cao cấp về Khởi nghiệp tại VinUniversity, nhận xét khởi nghiệp là quá trình khám phá, thử và sai. Theo ông, xã hội không thể vừa muốn có các công nghệ, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới, vừa đòi mọi thử nghiệm đều thành công.
“Thất bại, một phần, là cái giá mà một nền kinh tế đổi mới sáng tạo phải trả để khám phá ra điều gì hiệu quả”, ông nói.
Từ kinh nghiệm thành lập gần 30 công ty, ông Marc Kramer cho rằng kiến thức về những gì khách hàng chấp nhận hoặc từ chối có thể tồn tại sau khi công ty đóng cửa. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là người sáng lập, nhân viên và nhà đầu tư phải biết rút kinh nghiệm để thay đổi trong lần thử tiếp theo.
Thất bại sớm chưa chắc là thất bại lớn
Với startup, phát hiện một mô hình không khả thi sau vài tháng có thể giúp tránh được khoản thua lỗ lớn hơn trong nhiều năm. Nhưng “thất bại nhanh” không có nghĩa kinh doanh tùy tiện, tiêu tiền thiếu trách nhiệm rồi đóng cửa.
Trong nghiên cứu đăng trên Management Science, các nhà nghiên cứu phân tích vai trò của thử nghiệm: doanh nghiệp đưa ra những phiên bản khác nhau của sản phẩm và quan sát người dùng để quyết định hướng phát triển. Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng nhận phản hồi sớm có thể giúp startup điều chỉnh nhanh hơn; một số doanh nghiệp phát hiện triển vọng kém sẽ rời thị trường sớm, trong khi những doanh nghiệp có tín hiệu tốt thuận lợi hơn khi mở rộng.
Việt Nam có nhiều nông sản sản lượng lớn nhưng thiếu các thương hiệu ảnh hưởng toàn cầu (Ảnh: NAM BÌNH).
Tuy nhiên, thất bại không tự động làm doanh nhân giỏi hơn. Nghiên cứu của Paul Gompers và các cộng sự về các doanh nhân nhận vốn đầu tư mạo hiểm cho thấy người từng thành công có tỷ lệ thành công trong dự án tiếp theo khoảng 30%; người lần đầu khởi nghiệp khoảng 21%, còn người từng thất bại khoảng 22%. Kết quả này không ủng hộ suy nghĩ rằng cứ thất bại một lần là xác suất thành công sẽ tăng đáng kể.
Thất bại có thể đi kèm cảm giác mất mát, áp lực tài chính và xu hướng đổ lỗi cho thị trường hoặc hoàn cảnh. Nếu không xác định đúng nguyên nhân, người sáng lập hoàn toàn có thể mang sai lầm cũ sang công ty mới.
Ông Marc dẫn những trường hợp doanh nhân Việt Nam phải làm lại trước khi xây dựng được doanh nghiệp được thị trường biết đến, như người sáng lập YODY, Vinamit và Coolmate. Điều đáng chú ý trong các ví dụ ấy không phải bản thân chuyện mất tiền, mà là quyết định thay đổi và tiếp tục kinh doanh sau những lần không thành công.
Theo chuyên gia Trần Bằng Việt, cần phân biệt doanh nghiệp tốt gặp cú sốc thanh khoản với doanh nghiệp còn tiềm năng nhưng phải đổi mô hình và doanh nghiệp đã mất khả năng cạnh tranh. Nhóm thứ nhất có thể cần hỗ trợ tạm thời; nhóm thứ hai cần tái cấu trúc có điều kiện; với nhóm cuối, việc kéo dài sự tồn tại có thể khiến xã hội mất thêm nguồn lực.
Khi một ý tưởng thất bại được phân tích, ghi nhận và giúp người khác tránh lặp lại sai lầm, nó có cơ hội trở thành tri thức của thị trường. Còn nếu không ai học được điều gì, thất bại vẫn chỉ là một khoản tổn thất.