Cuộc ‘trỗi dậy’ của cà phê Fine Robusta Việt Nam - Thanh Niên

Fine Robusta là một dòng cà phê chất lượng cao đang được định hình để làm nên tên tuổi và thương hiệu Việt Nam trong lòng người tiêu dùng quốc tế. Đặc biệt, nông dân tham gia chỉ cần thu hái trái chín đúng tuổi thì thu nhập đã gia tăng gấp rưỡi hiện tại.

Fine Robusta Việt bước ra thế giới và thay đổi định kiến

Sau cột mốc kỷ lục gần 9 tỉ USD, xuất khẩu cà phê Việt Nam năm 2026 dù kim ngạch giảm do giá cà phê thế giới giảm sâu nhưng vẫn tăng về lượng cho thấy nhu cầu không bị ảnh hưởng. Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), để hướng đến cột mốc 10 tỉ USD trong năm nay và cao hơn nữa trong những năm tiếp theo, cần đẩy mạnh phát triển các sản phẩm giá trị cao như sản phẩm chế biến sâu, cà phê đặc sản, những sản phẩm xanh bền vững phù hợp với xu hướng tiêu dùng mới.

Ngành cà phê nội địa đang đi đúng hướng này. Cuối tháng 8 vừa qua, Fine Robusta Việt chính thức ra mắt thị trường thế giới bằng việc xuất hiện tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Cà phê Hàn Quốc (KCA) với một biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) giữa KCA và VICOFA Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên xuất nhập khẩu 2/9 Đắk Lắk (Simexco DakLak) và Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột.

Hàn Quốc là thị trường đang phát triển và đầy năng động trong ngành cà phê thế giới. Năm 2025, nước này nhập khẩu khoảng 200.000 tấn cà phê, trong đó Việt Nam chiếm 18% tương đương 36.000 tấn, đứng thứ 2 sau Brazil. Như vậy, trung bình cứ 5 tách cà phê bán ra thì có 1 tách mang quốc tịch Việt Nam. Nhưng cũng như ở nhiều thị trường lớn khác, người tiêu dùng Hàn Quốc chưa có nhiều ấn tượng và thông tin về cà phê Việt. Đây chính là dư địa để hai bên cùng hợp tác và phát triển trong giai đoạn tiếp theo.

Tại hội nghị của KCA, ông Lê Đức Huy - Phó chủ tịch VICOFA chia sẻ, Fine Robusta là một dòng sản phẩm khác biệt, có hương vị, cá tính và tiềm năng kinh doanh riêng. Fine Robusta có thể mở ra nhiều cơ hội ứng dụng mới cho các thành viên KCA, đặc biệt trong espresso, phối trộn, đồ uống kết hợp với sữa, cà phê pha sẵn và các sản phẩm sáng tạo phù hợp với xu hướng tiêu dùng của giới trẻ Hàn Quốc. Đây không chỉ là cơ hội kinh doanh mà còn là đầu tư, cùng phát triển sản phẩm và cùng tạo dựng giá trị lâu dài tại một trong những vùng nguyên liệu cà phê quan trọng nhất thế giới.

Thực tế, để có một buổi giới thiệu về Fine Robusta Việt trước thị trường thế giới, ngành cà phê nội địa đã mất 10 năm chuẩn bị. Từ việc cải tiến kỹ thuật canh tác, chế biến, đào tạo nông dân, xây dựng tiêu chí chất lượng và tổ chức các cuộc thi cà phê đặc sản cấp quốc gia. Đến thời điểm này, cà phê Fine Robusta Việt Nam đã thay đổi định kiến về hương vị "mạnh và đắng ngắt" của Robusta khi được xuất khẩu tới hơn 20 thị trường trên thế giới với giá cao hơn nhiều so với cà phê nhân xanh thông thường. "Tổng sản lượng cà phê Fine Robusta của Việt Nam hiện tại mới đạt khoảng 1.000 tấn trong khi nhu cầu thị trường lớn chúng ta đang không có hàng để bán. Nói thế để thấy, tiềm năng, cơ hội của Fine Robusta của Việt Nam còn rất lớn", ông Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, kiêm Trưởng ban tổ chức cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam - Vietnam Amazing Cup cho biết.

Một thập kỷ định hình Fine Robusta Việt

Ông Trịnh Đức Minh chia sẻ, cà phê đặc sản là dòng sản phẩm cao cấp của ngành cà phê đã được định hình khá lâu và Fine Robusta là một trong số đó.

Ngược về 16 năm trước, năm 2010 một số tổ chức thế giới định ra các tiêu chuẩn cho Fine Robusta, kèm theo đó là biên soạn tài liệu hướng dẫn, phát triển hệ thống đào tạo nguồn nhân lực. Trong 10 năm đầu đời, lĩnh vực này phát triển khá chậm chạp và chỉ thực sự bùng nổ vào năm 2020. Có 2 xu hướng quan trọng khiến Fine Robusta tạo nên một làn sóng mạnh mẽ trong ngành cà phê toàn cầu. Thứ nhất là câu chuyện về biến đổi khí hậu và thứ 2 là xu hướng tiêu dùng cũng như kinh tế. "Khí hậu toàn cầu ngày một ấm lên trong khi đó, cây cà phê Arabica lại ưa mát nên diện tích, năng suất và chất lượng bị ảnh hưởng. Ngược lại Robusta lại tỏ ra thích nghi tốt hơn với khí hậu nóng ấm. Đó cũng là một phần lý do vì sao Brazil - nguồn cung cà phê lớn nhất thế giới, đang phát triển mạnh diện tích trồng robusta, hiện gần tương đương Việt Nam. Cũng vì tính thích nghi thấp ảnh hưởng đến sản lượng nên giá cả cà phê Arabica tăng nhanh. Do vậy, thị trường cần có một loại cà phê chất lượng tốt và giá phải cạnh tranh hơn. Đó là lúc thế giới giải được câu đố ngay trong chính hạt cà phê giá rẻ nhưng chất lượng cao hơn, đó là Fine Robusta. Và các thương hiệu rang xay lớn toàn cầu đã nâng dần tỉ lệ phối trộn từ 5 - 10% lên 20 - 30% tùy dòng sản phẩm và công thức. Nhu cầu tăng, Fine Robusta trở thành làn sóng mới trên thị trường toàn cầu", vị này giải thích.

Tại Việt Nam, phân khúc cà phê đặc sản ra đời khoảng năm 2015 - 2016. Đến năm 2019, cuộc thi Vietnam Amazing Cup ra đời thu hút 42 mẫu cà phê đăng ký tham dự, gồm 34 mẫu cà phê Robusta và 8 mẫu cà phê Arabica; đến từ 31 đơn vị thuộc nhiều vùng trồng trên cả nước. Đến cuộc thi lần thứ 8 năm 2026, ghi nhận quy mô lớn nhất từ trước tới nay, với 182 mẫu đến từ 81 đơn vị. Các mẫu dự thi trải qua quy trình đánh giá nhiều vòng, tuân thủ tiêu chuẩn của Hiệp hội Cà phê đặc sản (SCA), Viện Chất lượng Cà Phê (CQI) với giám khảo là các chuyên gia quốc tế và các nhà rang uy tín. Kết quả là trong 182 mẫu dự thi, trong đó có đến 151 mẫu đạt tiêu chuẩn cà phê đặc sản, chiếm tỉ lệ 83%.

Vậy điều gì làm cho Fine Robusta trở nên đặc biệt và giá trị kinh tế ra sao?

Nếu cà phê Robusta thương mại thường bị nhận xét là "đắng gắt và ít phức hợp" thì việc chuyển từ thu hái đại trà sang hái quả chín, phơi giàn và các phương pháp sơ chế kiểm soát hơn giúp Fine Robusta sẽ cho ra nhiều tầng hương vị khác nhau như: chocolate đen, caramel, mật ong, trái cây chín... Năm 2025, một lô Robusta của tỉnh Gia Lai đạt 87,5 điểm CQI và lọt top 3 thế giới.

"Sau 8 lần tổ chức, từ các ghi chú của Ban giám khảo, tới thời điểm này chúng ta ghi nhận có đến 6.000 nốt hương khác nhau. Nốt hương cà phê (Flavor notes/ Tasting notes) là những mùi hương và vị tự nhiên mà người uống cảm nhận được khi ngửi. Các nốt hương này hoàn toàn được hình thành từ giống cây, thổ nhưỡng, quá trình lên men và mức độ rang, chứ không phải do tẩm ướp hương liệu nhân tạo. Nó tạo nên sự phong phú và độc đáo của Fine Robusta Việt Nam", chuyên gia Trịnh Đức Minh nói.

Về giá trị kinh tế, lịch sử giao dịch cà phê ghi nhận vào giai đoạn 2021 - 2022, giá cà phê nhân xanh thông thường khoảng 45.000 đồng/kg thì sản phẩm Fine Robusta là 120.000 đồng/kg, cao hơn khoảng 2,5 lần. Cá biệt, năm 2024 tại một sự kiện đấu giá ở Hà Nội, lô cà phê Fine Robusa có giá đến 720.000 đồng trong khi giá khởi điểm là 250.000 đồng/kg. Tới năm 2026, khi giá cà phê nhân xanh ngoài thị trường khoảng 95.000 đồng/kg thì một số lô cà phê Fine Robusta 84,36 - 85,88 điểm giao dịch đến 420.000 đồng/kg, cao hơn khoảng 4,4 lần.

Từ nguồn cung cà phê Robusta lớn nhất thế giới, Việt Nam đang từng bước chuyển dịch sang sản phẩm cà phê ngon hơn và hình thành một mô hình tạo giá trị nông nghiệp mới. "Trong chuỗi giá trị đó người trồng cà phê không cần làm gì nhiều, họ chỉ đơn giản thu hoạch quả chín, giá bán đã tăng thêm 50%. Các khâu sơ chế sau đó là việc của nhà sản xuất vì nó cần nhiều kiến thức và kinh nghiệm. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi cần có sự liên kết, hợp tác giữa nông dân và doanh nghiệp", ông Minh nói.

Đưa Fine Robusta Việt thành chuẩn mực cà phê thế giới?

Vấn đề của Fine Rousta, theo ông Trịnh Đức Minh, nếu làm nhỏ thì không vấn đề gì cả nhưng nếu nâng công suất lên khoảng 10 tấn trở lên mới có ý nghĩa, tuy nhiên, việc này không đơn giản. Bởi ở quy mô trang trại này đòi hỏi mức đầu tư lớn và càng làm lớn thì nông dân lại càng sợ rủi ro. Nên phải có doanh nghiệp lớn tiên phong rồi sau đó dẫn dắt các trang trại nhỏ. "Cần có vai trò định hướng quy hoạch, tổ chức của nhà nước từ vùng trồng đến sản xuất. Phải làm sao cho các nông hộ nhỏ lẻ liên kết lại với nhau trong một mô hình hợp tác xã kiểu mới - làm cho tổ chức này mạnh lên. Thời gian qua, một số doanh nghiệp hoạt động theo hình thức liên kết với nông dân trong vùng nguyên liệu khoảng 100ha. Nông dân chỉ mỗi việc thu quả chín đúng chuẩn về bán cho doanh nghiệp với giá cao hơn thị trường 50%. Doanh nghiệp có nhà xưởng chế biến nguyên liệu đó thành Fine Robusta theo công thức của mình. Những mô hình như vậy hoạt động khá hiệu quả nhưng số lượng chưa nhiều", ông Trịnh Đức Minh nói.

Thực tế, trong quá trình phát triển của Fine Robusta trên thị trường thế giới cũng xảy ra nhiều chuyện. Đó là việc các tổ chức họ thay đổi các tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá. Trong bối cảnh đó, mỗi quốc gia lại đang xây dựng cho mình một bộ tiêu chuẩn riêng nên ít nhiều ảnh hưởng đến xu hướng phát triển chung. Tuy nhiên, trong thách thức đó cũng mở ra cơ hội lớn đang mở ra cho Fine Robusta Việt Nam. "Với vai trò là nguồn cung Robusta số 1 thế giới, tại sao chúng ta không xây dựng một bộ tiêu chuẩn của Việt Nam? Tại sao không tổ chức đào tạo, huấn luyện và xây dựng nguồn nhân lực thành các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực này để đi hỗ trợ các nước trong việc phát triển Fine Robusta?...", ông Trịnh Đức Minh đề nghị.

Bởi trong thời đại khoa học công nghệ ngày nay, thị trường không phải chỉ nằm ở số lượng và giá trị mà mấu chốt là cơ sở dữ liệu về chất lượng sản phẩm, nguồn gốc xuất xứ, vị trí địa lý, câu chuyện văn hóa đằng sau từng lô hàng… Ở tầng cao hơn, giá trị không chỉ được tạo ra bằng sản phẩm vật chất mà nó còn là sản phẩm trí tuệ, là cơ sở dữ liệu, là hệ thống đo lường và kiểm soát chất lượng… "Sau 8 lần tổ chức, chúng tôi đang sở hữu một hệ thống cơ sở dữ liệu rất lớn của Fine Robusta Việt Nam với khoảng 6.000 nốt hương khác nhau. Bộ số liệu này cần được số hóa và lọn lọc sắp xếp lại thành kho tàng nốt hương cho Robusta Việt Nam", chuyên gia Trịnh Đức Minh nhấn mạnh.

Năm 2025 dự án này được khởi động với tham vọng lớn như vậy nhưng ông Minh thừa nhận, nguồn nhân lực và vật lực có giới hạn nên hiện tại dự án đã thu nhỏ quy mô. Mục tiêu hiện tại là xây dựng bộ tiêu chuẩn cho Fine Robusta Việt Nam, có thể đưa nó vào thực tế sản xuất cũng như áp dụng vào hoạt động thương mại để gia tăng giá trị cho ngành hàng cà phê.

Ông Trịnh Minh Đức:

Việt Nam sở hữu bộ dữ liệu giàu có nhất thế giới về hương Robusta

Khi chấm thi, ngoài việc nếm thử và cho điểm các giám khảo còn ghi chú nốt hương của từng mẫu. Hiện Ban tổ chức chúng tôi đang sở hữu ghi chú khoảng 6.000 nốt hương khác nhau. Có thể khẳng định đây là bộ dữ liệu "giàu có nhất thế giới về Robusta". Bộ số liệu này cần được số hóa và lọn lọc sắp xếp lại thành kho tàng nốt hương cho Robusta Việt Nam. Đó là quá trình xử lý số liệu cực kỳ khó và cần có những người rất giỏi về nghiên cứu khoa học trong ngành cà phê để biến nó thành một loại "tài sản trí tuệ" mà người Việt Nam chúng ta có thể đóng góp cho nhân loại chứ không chỉ dừng lại ở con số hàng tỉ hay chục tỉ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm.