Trên trang đầu cuốn sổ nhỏ, dưới hai chữ "Nhật ký", người lính Đăng Ý viết tên "Quân hành", kèm dòng chú thích "ghi bằng thơ" và lời đề "Đi, đi nữa - đi mãi". Những trang tiếp theo ghi lại từng chặng đường, trạm dừng cùng đời sống của đoàn quân trên hành trình vào chiến trường năm 1969.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Trang đầu tiên cuốn nhật ký của quân nhân Đăng Ý (Ảnh: VWAI).
Theo thông tin hiện có, Đăng Ý thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 24, Sư đoàn 304, Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam. Đơn vị hoạt động tại Quảng Trị vào tháng 7/1969.
Cuốn sổ được quân đội Mỹ thu giữ ngày 3/7/1969 tại khu vực nay thuộc huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, gần biên giới Việt Nam - Lào. Hồ sơ thu giữ cho biết tài liệu được tìm thấy trên thi thể một quân nhân tử trận, cách Đường 9 và khu vực sân bay trực thăng khoảng 10km theo đường chim bay.
Tuy nhiên, những dữ liệu đang được công bố chưa đủ để khẳng định người lính tử trận chính là Đăng Ý. Dự án lưu giữ tài liệu mong muốn kết nối với thân nhân, đồng đội hoặc những người biết ông để làm rõ thêm thông tin.
Bản đồ hành quân được viết thành thơ
Khác với cách ghi nhật ký thông thường, Đăng Ý kể lại hành trình bằng những khổ thơ ngắn, sắp xếp theo ngày hoặc địa điểm. Từ Nghệ An, đoàn quân lần lượt đi qua nhiều trạm, tiếp tục vào Hà Tĩnh, Quảng Bình rồi đến Quảng Trị.
Mỗi nơi dừng chân được người lính nhận diện bằng cảnh vật, con người và những trải nghiệm dọc đường. Khi tới Quỳnh Tam, ông viết:
"Trên đường nhập trạm ở Quỳnh Tam
Giọng hò cô gái cất khàn khàn
Quỳnh Lưu khối ai cũng biết
Đấy là mảnh đất Cù Chính Lan".
Trang thơ Đăng Ý (Ảnh: VWAI).
Ở chặng kế tiếp, tác giả ghi lại cảnh đoàn quân sinh hoạt cùng người dân dưới mái nhà tranh:
"Trạm hai năm rưỡi bước quân hành
Tạm biệt Quỳnh Tam tới Mã Hành
Dân đây không tốt nhưng tạm ổn
Cùng dân sống dưới mái nhà gianh".
Trong một khổ thơ khác, những người lính tiếp tục rời trạm hai tới trạm ba. Dọc đường, tiếng hát của đoàn quân hòa với những cánh tay vẫy từ dưới ruộng:
"Tạm biệt trạm hai tới trạm ba
Trên đường hai tám tiếng quân ca
Dưới ruộng nhiều cô nhìn tay vẫy
Muốn lên sát nhập để chan hòa".
Trang thơ Đăng Ý (Ảnh: VWAI).
Các trang viết cũng ghi lại dấu tích bom đạn trên đường hành quân. Trong bài "Vượt Truông Băng", Đăng Ý kể về những hố bom đã được san lấp, dòng quân tiếp tục tiến bước qua đất Nam Đàn:
"Chuyến này ta lại vượt Truông Băng
Đường kế hố bom đã san bằng
Mỹ đã chịu thua đành bó gối
Quân ta nhộn nhịp khí thế hăng".
Đoàn quân sau đó đến trạm năm ở Nam Hưng. Người viết nhắc Nam Đàn là quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh và ghi lại khí thế của đội ngũ hành quân "điệp điệp trùng".
Qua từng khổ thơ, cuốn sổ hiện lên như một bản đồ quân hành. Trên đó không chỉ có địa danh và các trạm dừng mà còn có giọng hò, mái nhà gianh, ruộng đồng, tiếng quân ca và những con đường mang dấu vết hố bom.
Những trang thơ giữa chiến trường Quảng Trị
Càng tiến gần chiến trường, nội dung cuốn nhật ký xuất hiện thêm những lần đi lấy hàng, đào hầm, ngủ hầm, ăn cơm với muối và cuộc sống thiếu thốn trong núi rừng. Dù vậy, người lính vẫn duy trì cách ghi chép bằng những vần thơ mộc mạc.
Trong hai bài mang tên "Tối 25" và "Tối 27", Đăng Ý nhắc trực tiếp đến Làng Vây và Khe Sanh, những địa danh gắn với chiến sự tại khu vực Đường 9 - Quảng Trị.
"Làng Vây giải phóng đợt thứ hai
Vào 3 giờ sáng diệt rất tài
Hai [không rõ] xe tăng đều bốc cháy
Chiến sự kéo dài đến sáng mai", ông viết.
Đến bài "Tối 27", tác giả tiếp tục ghi lại diễn biến tại Khe Sanh cùng hình ảnh xe tăng, xe bọc thép trong trận đánh. Những con số và diễn biến này là ghi chép của cá nhân người viết, cần tiếp tục được đối chiếu với tài liệu lịch sử.
Sau 57 năm, thông tin về Đăng Ý vẫn chỉ dừng ở tên gọi, phiên hiệu đơn vị và hành trình thể hiện trong cuốn sổ. Dự án mong nhận được thông tin từ gia đình, đồng đội hoặc địa phương để xác định rõ hơn lai lịch người lính, đồng thời giúp cuốn "Nhật ký quân hành" có cơ hội trở về với thân nhân.