Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan: Kiểm tra còn tạo áp lực để doanh nghiệp tuân thủ, đừng 'trói' hậu kiểm

Phát biểu tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, nhấn mạnh muốn người dân thực sự yên tâm về an toàn thực phẩm thì phải chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thay vì tiếp tục gia tăng thủ tục cấp phép nhưng chưa có cơ chế kiểm soát đủ mạnh trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

Doanh nghiệp làm tốt không ngại kiểm tra an toàn thực phẩm

Theo bà Lan, dù an toàn thực phẩm luôn là vấn đề nóng, được cộng đồng và các cấp lãnh đạo quan tâm, các vụ việc vi phạm vẫn xảy ra. Một trong những nguyên nhân là lực lượng hậu kiểm không đủ và quyền hạn được giao chưa tương xứng, khiến việc kiểm tra nhiều khi chỉ như “cưỡi ngựa xem hoa”.

“Thực sự, nếu doanh nghiệp làm tốt thì họ cũng không ngại việc kiểm tra. Bản thân cơ quan quản lý cũng không có thời gian để kiểm tra quá nhiều. Nhưng trong những trường hợp cần thiết, cơ quan quản lý phải có quyền kiểm tra”, bà Lan nói.

Theo đại biểu, việc kiểm tra không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn tạo áp lực để doanh nghiệp luôn ý thức tuân thủ quy định. Doanh nghiệp phải hiểu rằng mình cần làm đúng, bởi có thể bị kiểm tra bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu. 

• Bộ trưởng Đào Hồng Lan trình Quốc hội sửa Luật An toàn thực phẩm, thống nhất đầu mối quản lý

• Đề xuất bỏ giấy phép kinh doanh rượu: Chuyển mạnh sang số hóa và hậu kiểm

• Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan: Không thể để những bất cập trong giáo dục, y tế âm ỉ rồi tái diễn

Bà Lan cho rằng cần tránh tình trạng cơ quan quản lý liên tục xuống kiểm tra, gây phiền hà cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu quy định cứng trong luật rằng tần suất kiểm tra an toàn thực phẩm không quá một lần mỗi năm thì sẽ hạn chế khả năng xử lý những trường hợp cần thiết.

Trước đây, quy định này mới dừng ở quyết định của Thủ tướng. Nếu đưa thẳng vào luật, theo bà Lan, cần cân nhắc kỹ để không vô tình hạn chế công cụ quản lý nhà nước.

Để minh họa cho tình trạng thiếu nhân lực, bà Lan dẫn thực tế tại TP.HCM sau khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Theo bà, riêng Chi cục Vệ sinh an toàn thực phẩm tỉnh Bình Dương trước đây chỉ có 11 người, trong khi địa bàn và khối lượng công việc rất lớn.

“Với địa bàn rộng như vậy, 11 người có thể đảm đương được những nhiệm vụ được giao hay không?”, bà đặt vấn đề.

Tại TP.HCM, từ khi Nghị định 15 ra đời năm 2018 đến nay, số sản phẩm tự công bố đã lên tới hơn 300.000. Nếu phải làm lại hồ sơ hàng loạt theo quy định mới, khối lượng công việc sẽ tăng rất lớn, trong khi nguồn nhân lực quản lý không được bổ sung tương xứng.

Đại biểu cũng cảnh báo dự thảo đang có xu hướng siết chặt tiền kiểm, chuyển từ tự công bố sang công bố hợp tiêu chuẩn, đồng thời bổ sung nhiều thành phần hồ sơ, thủ tục. Theo bà, những bất cập từng khiến doanh nghiệp phản ứng khi dự kiến triển khai quy định mới hồi đầu năm 2026 có nguy cơ quay trở lại.

“Doanh nghiệp nào có ý định làm tốt thì họ đã phải đầu tư để bảo đảm chất lượng. Còn những doanh nghiệp không quan tâm thì việc tăng thêm thủ tục chưa chắc khiến họ thay đổi”, bà phân tích, đồng thời cảnh báo cấp phép khó khăn hơn có thể làm phát sinh tiêu cực.

Đặc biệt, công tác hậu kiểm cần được thiết kế rõ hơn, đi kèm cơ chế bảo đảm nhân lực và vị trí việc làm cho cơ quan quản lý từ cấp tỉnh đến phường, xã. 

Theo đại biểu, nếu không củng cố lực lượng thực thi và trao đủ thẩm quyền kiểm tra, những quy định dù được thiết kế chặt chẽ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả. Thay vì chỉ phản ứng sau mỗi vụ việc bằng các chỉ thị, cần xây dựng hệ thống hậu kiểm đủ sức phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm ngay trong quá trình doanh nghiệp hoạt động.

Siết quảng cáo trên mạng, làm rõ trách nhiệm quản lý

Cũng quan tâm vấn đề này, đại biểu Phạm Thu Xanh (Hải Phòng) cho rằng nếu tiền kiểm lỏng lẻo nhưng hậu kiểm không theo kịp, sản phẩm không an toàn có thể lọt ra thị trường. Ngược lại, siết chặt thủ tục khi hạ tầng số, hướng dẫn và năng lực thực thi chưa sẵn sàng sẽ gây ách tắc cho doanh nghiệp.

Đại biểu chỉ ra sáu lỗ hổng đáng chú ý: cơ chế tự công bố có thể bị lợi dụng; hậu kiểm chưa đủ sức phát hiện sớm; trách nhiệm giữa các bộ, ngành còn phân tán; quảng cáo sai lệch trên nền tảng số khó kiểm soát; nguy cơ mất an toàn tại bếp ăn tập thể; năng lực kiểm nghiệm, dữ liệu và nhân lực cơ sở chưa đồng đều.

Dẫn vụ gần 600 loại sữa bột giả, với 573 nhãn sản phẩm do Công ty Rance Pharma và Hacofood Group sản xuất, tiêu thụ, đại biểu cho rằng đây là cảnh báo về khả năng phát hiện, truy xuất và xử lý vi phạm của hệ thống quản lý.

Đại biểu đề nghị sửa Điều 57 theo hướng quy định rõ kế hoạch lấy mẫu định kỳ theo nhóm nguy cơ, kiểm tra đột xuất khi có cảnh báo hoặc dấu hiệu vi phạm, thời hạn xử lý và công khai kết quả sau khi có kết luận.

Từ vụ kẹo rau củ Kera với quảng cáo thổi phồng công dụng qua người nổi tiếng livestream, đại biểu đề nghị sửa đồng bộ các quy định về quảng cáo và trách nhiệm của nền tảng số.

Theo đó, cần kiểm soát tính hợp lệ của hồ sơ, lưu vết người bán và nội dung quảng cáo, kịp thời tạm ẩn hoặc gỡ bỏ nội dung khi có căn cứ, đồng thời bảo toàn dữ liệu phục vụ xử lý vi phạm. Trách nhiệm của người quảng cáo, người có ảnh hưởng và nền tảng thương mại điện tử cần được quy định cụ thể, nhất là với sản phẩm hướng đến người bệnh, người cao tuổi và trẻ nhỏ...

Sáng 24-10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan thừa ủy quyền của Thủ tướng đã trình Quốc hội tờ trình dự Luật An toàn thực phẩm sửa đổi. Dự luật gồm 9 chương, 74 điều.