Đại diện WHO tại Việt Nam: Hiến mô, tạng ở trẻ em dưới 18 tuổi là vấn đề nhạy cảm, cần tiếp cận thận trọng

Chiều 27-10, tại họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho biết WHO ủng hộ các nỗ lực mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ ghép tạng phù hợp với nguyên tắc đạo đức. Tuy nhiên, bảo vệ người hiến luôn phải được đặt lên hàng đầu.

Vấn đề nhạy cảm, cần tiếp cận thận trọng

Theo bà Angela Pratt, hiến mô, tạng ở trẻ em là vấn đề nhạy cảm, đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng. Điều quan trọng là xây dựng được hệ thống có nguyên tắc đạo đức rõ ràng, minh bạch, công bằng và bảo đảm an toàn cho cả người hiến lẫn người nhận.

WHO khuyến nghị lợi ích tốt nhất và sự bảo vệ cao nhất dành cho trẻ phải là ưu tiên hàng đầu. Đồng thời, cần phân biệt rõ giữa hiến tạng khi còn sống và hiến tạng sau khi chết.

"Việc hiến tạng sau khi chết ở người chưa thành niên đã được thực hiện tại một số hệ thống hiến, ghép tạng trên thế giới. Trong khi đó, hiến cơ quan khi còn sống ở người chưa thành niên chỉ nên được xem xét trong những trường hợp hết sức đặc biệt.

Với các mô có khả năng tái tạo như tế bào gốc, việc hiến giữa những người trong gia đình có thể được xem xét khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, nhưng phải đáp ứng các điều kiện chuyên môn và có biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt", TS Angela Pratt nói.

Theo WHO, người hiến chưa thành niên cần được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, được tạo điều kiện bày tỏ ý kiến và có sự tham gia của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định.

Trẻ cũng cần được bảo đảm quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, đồng thời được tư vấn, đánh giá độc lập để tránh sức ép từ gia đình, hành vi ép buộc hoặc thương mại hóa.

WHO đánh giá dự thảo luật của Việt Nam nhìn chung phù hợp với các nguyên tắc của tổ chức và kinh nghiệm quốc tế. Tuy nhiên, dự thảo vẫn có thể tiếp tục hoàn thiện, nhất là các quy định về cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và bảo đảm sự đồng ý thực chất của trẻ.

Dự luật không để trẻ tự quyết định quyền được hiến mô, tạng

Tại cuộc họp, ông Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, giải thích rõ hơn về việc hiến mô, tạng. Theo đó, ghép tạng hiện có hai nguồn hiến chính là người hiến còn sống và người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn.

Theo ông Hùng, với người hiến còn sống, pháp luật hiện không cho phép lấy tạng từ người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, đối với một số loại mô có khả năng tái sinh, cần xem xét quy định trên cơ sở bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ.

Do trẻ chưa phát triển đầy đủ về nhận thức, việc hiến mô cần được đánh giá kỹ về ảnh hưởng đối với sức khỏe, đồng thời có sự tham gia của cha mẹ, người giám hộ và hội đồng chuyên môn.

Việc lấy ý kiến của trẻ nhằm lắng nghe nguyện vọng, suy nghĩ của trẻ, không đồng nghĩa với việc trao cho trẻ quyền tự quyết định hiến mô.

Ông Hùng dẫn trường hợp hiến tủy xương để ghép cho anh, chị, em ruột, cho rằng việc hiến phải đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và quy định pháp luật.

Theo ông, thực tế có những tình huống khiến đội ngũ y tế day dứt khi người bệnh cần ghép tạng để duy trì sự sống nhưng không thể thực hiện do chưa đáp ứng điều kiện pháp luật.

Dù vậy, việc sửa đổi luật không chỉ nhằm mở rộng cơ hội hiến, ghép mà còn phải thiết lập hành lang pháp lý đủ chặt chẽ để bảo vệ người hiến.

Ông cho rằng cần nhìn nhận đề xuất sửa đổi luật trên tinh thần trao đổi xây dựng, cân nhắc hài hòa giữa cơ hội cứu sống người bệnh và yêu cầu bảo vệ trẻ em.

Trẻ em thiếu nguồn tạng phù hợp

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết nhu cầu ghép tạng ở trẻ em có những đặc thù riêng, nhất là về kích thước và khả năng tương thích của tạng hiến.

Theo nghiên cứu năm 2023, tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ, mỗi năm có khoảng 160 - 180 trẻ có nhu cầu ghép tạng. Trong đó, nhu cầu ghép gan khoảng 95 trường hợp, ghép tim khoảng 75 trường hợp và ghép thận khoảng 77 trường hợp.

Đối với ghép tim, không phải quả tim nào từ người hiến cũng phù hợp với trẻ. Tại bệnh viện, trẻ nhỏ nhất được ghép tim là 9 tuổi, nặng 45kg. Với trẻ có cân nặng thấp hơn, việc tìm nguồn tim tương thích càng khó khăn.

Trong khi đó, nguồn gan ghép cho trẻ hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào người hiến sống. Chủ yếu nguồn là cha mẹ hiến một phần gan cho con, chỉ rất ít trường hợp sử dụng gan từ người hiến chết não là người lớn.

Theo GS Định, tỉ lệ sống sau 3 năm của trẻ ghép gan đạt trên 90% theo số liệu ông nêu. Tuy nhiên, người hiến sống vẫn phải đối mặt với những nguy cơ sức khỏe nhất định. Vì vậy, phát triển nguồn tạng từ người hiến sau chết não có thể giúp tăng cơ hội ghép cho trẻ, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào người thân.

Ông cho rằng quy định pháp luật cần vừa ngăn ngừa nguy cơ xâm hại trẻ em, vừa tạo cơ sở rõ ràng để đội ngũ y tế thực hiện việc hiến, ghép khi đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Hiến mô tái sinh phải đúng đối tượng, đúng điều kiện

Ông Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, nhấn mạnh đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cần được hiểu đúng về phạm vi đối tượng, mục đích hiến và điều kiện chuyên môn.

Theo ông, dự thảo giới hạn việc hiến mô tái sinh trong phạm vi anh, chị, em ruột, không mở rộng đối tượng nhận mô tùy ý.

Chẳng hạn, với trường hợp hiến tủy xương để điều trị bệnh Thalassemia, người hiến và người nhận phải có mức độ tương hợp phù hợp. Việc có quan hệ anh, chị, em ruột không đồng nghĩa chắc chắn có thể hiến tủy cho nhau.

Ông Điển cho biết mô tái sinh chỉ được hiến khi đáp ứng các điều kiện chuyên môn và bảo đảm an toàn cho người hiến. Việc lấy mô để ghép cho người thân không thể thực hiện trong mọi trường hợp, bởi hiệu quả ghép phụ thuộc đáng kể vào mức độ tương hợp giữa người hiến và người nhận.

Đối với đề xuất liên quan đến hiến tạng ở người dưới 18 tuổi sau chết não, ông cho biết dự thảo đặt ra yêu cầu có hội đồng đánh giá chết não độc lập với những người thực hiện chỉ định ghép cho người nhận. Cơ chế này nhằm bảo đảm việc xác định chết não không bị chi phối bởi nhu cầu lấy tạng.

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, việc tiếp nhận và sử dụng tạng từ Trung tâm Điều phối ghép tạng quốc gia hoặc các cơ sở khác phải tuân thủ quy trình chuyên môn, có hội đồng và được bộ phận pháp chế rà soát hồ sơ.

Theo ông Điển, phát triển nguồn tạng hiến, đặc biệt từ người chết não, là yêu cầu cần thiết để tăng cơ hội điều trị cho người bệnh, trong đó có trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo. Tuy nhiên, việc mở rộng nguồn hiến phải đi cùng cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm quyền lợi và an toàn của người hiến.

Các chuyên gia cho rằng sửa đổi luật cần hướng tới hai mục tiêu song hành, mở rộng cơ hội được ghép tạng cho người bệnh và thiết lập những hàng rào bảo vệ đủ mạnh để trẻ em không bị đặt vào nguy cơ hoặc chịu sức ép khi hiến mô, tạng.

Chiều 27-10, Bộ Y tế tổ chức họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).