Phát biểu tại hội thảo quốc tế “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới” do Kiểm toán Nhà nước (KTNN) Việt Nam tổ chức ngày 27/10 tại Hà Nội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, xu hướng quản trị hiện đại, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn, cùng yêu cầu thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững đang làm thay đổi sâu sắc phương thức quản trị quốc gia.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu bảo đảm việc huy động, phân bổ, quản lý và sử dụng nguồn lực công minh bạch, hiệu quả, bền vững ngày càng cao.
Theo bà Nguyễn Thị Hồng, cơ quan kiểm toán tối cao không chỉ xem xét việc quản lý, sử dụng nguồn lực có tuân thủ quy định hay không, mà còn cần nâng cao khả năng cung cấp thông tin phục vụ quản trị, hỗ trợ nhận diện rủi ro và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Bên cạnh đó, AI, phân tích dữ liệu lớn, hệ thống thông tin địa lý, ảnh vệ tinh và kiểm toán thời gian thực đang mở ra những cách thức mới để tiếp cận, xử lý và phân tích thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ cũng đòi hỏi nâng cao năng lực chuyên môn, đổi mới phương pháp kiểm toán và hoàn thiện khuôn khổ thể chế để bảo đảm các công cụ này được sử dụng phù hợp.
Từ kinh nghiệm sử dụng AI và ảnh vệ tinh của cơ quan kiểm toán Ấn Độ
Chia sẻ kinh nghiệm tại hội thảo, ông K. Sanjay Murthy, Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ, cho biết cơ quan này đang tăng cường khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả kiểm toán.
Theo ông Murthy, khuôn khổ pháp lý của Ấn Độ cho phép cơ quan kiểm toán tiếp cận dữ liệu phục vụ nhiệm vụ được giao, trong đó có việc trích xuất dữ liệu từ các hệ thống đang vận hành hoặc thu thập dữ liệu định kỳ để tập trung phân tích tại kho dữ liệu kiểm toán.
Trong hoạt động thực tế, cơ quan kiểm toán Ấn Độ đã sử dụng ứng dụng phân tích hình ảnh để sàng lọc, xử lý dữ liệu từ khoảng 10 triệu bức ảnh, đồng thời khai thác ảnh vệ tinh và thiết bị bay không người lái (UAV).
Một ví dụ được ông Murthy nêu là việc đánh giá chương trình phúc lợi “Nhà ở cho mọi người” (Housing for All), hỗ trợ các hộ gia đình nghèo xây dựng nhà ở kiên cố. Theo đó, kế hoạch bay UAV tại 11 khu vực đô thị với diện tích 10km2 và 6 khu vực nông thôn với 5km2, bao quát toàn bộ khu vực khảo sát trong vòng một tháng.
Qua đó, cơ quan kiểm toán phát hiện những trường hợp nhà được ghi nhận đã hoàn thành và đã giải ngân đầy đủ khoản hỗ trợ, trong khi thực tế việc xây dựng thậm chí chưa bắt đầu.
Ông Murthy cho rằng cách tiếp cận này có thể mở rộng sang các chương trình đầu tư, hỗ trợ tạo lập tài sản khác.
Bên cạnh dữ liệu hình ảnh, việc xử lý tài liệu phi cấu trúc cũng là một hướng ứng dụng quan trọng. Phần lớn bằng chứng của cơ quan nhà nước tồn tại dưới dạng tệp PDF, bản quét và hình ảnh, khiến việc rà soát thủ công tốn nhiều thời gian. Các công cụ AI có thể hỗ trợ đọc, sàng lọc và phân tích khối lượng lớn tài liệu, giúp kiểm toán viên xác định những vấn đề cần kiểm tra sâu hơn.
Việt Nam dự kiến thí điểm AI trong ít nhất hai lĩnh vực kiểm toán
Tại Việt Nam, Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước Hà Thị Mỹ Dung cho biết KTNN đặt mục tiêu thí điểm ứng dụng AI trong ít nhất hai lĩnh vực kiểm toán cốt lõi ngay trong năm 2026, nhằm hỗ trợ phân tích dữ liệu và kiểm soát chất lượng.
Theo định hướng này, AI có thể giúp kiểm toán viên xử lý thông tin nhanh hơn, nhận diện dấu hiệu bất thường và đặt ra những câu hỏi kiểm toán chính xác hơn. Tuy nhiên, công nghệ không tự tạo ra đầy đủ bằng chứng để đưa ra kết luận.
“Các phát hiện từ AI vẫn phải được kiểm tra về nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng truy vết. Việc xác minh thông tin, đưa ra xét đoán chuyên môn và chịu trách nhiệm về kết luận kiểm toán vẫn thuộc về kiểm toán viên”, bà Dung nhấn mạnh.
Điều này cho thấy ứng dụng AI không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào quy trình hiện có, mà còn đòi hỏi điều chỉnh phương pháp làm việc, quy trình kiểm soát chất lượng và cách quản lý bằng chứng kiểm toán.
Trên thực tế, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an trong báo cáo gửi hội thảo, cho rằng một trong những thách thức hiện nay là pháp luật về kiểm toán đã quy định tương đối rộng về quyền yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu, nhưng chưa làm rõ đầy đủ cơ chế khai thác dữ liệu tập trung và liên thông.
Bên cạnh đó, quyền tiếp cận dữ liệu phục vụ kiểm toán cần được cân đối với nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các cơ sở dữ liệu mà KTNN cần khai thác có thể chứa lượng lớn thông tin cá nhân hoặc dữ liệu cá nhân nhạy cảm trong những lĩnh vực như thuế, ngân hàng và bảo hiểm.
Theo Thứ trưởng Phạm Thế Tùng, không nên hiểu thẩm quyền kiểm toán đồng nghĩa với quyền truy cập không giới hạn vào mọi dữ liệu. Việc khai thác cần tuân thủ nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu, tức chỉ sử dụng những trường thông tin cần thiết cho mục đích kiểm toán.
Từ kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề đặt ra tại Việt Nam, điều quan trọng là cần xây dựng được cơ chế tiếp cận dữ liệu rõ ràng, bảo đảm an toàn thông tin, nâng cao năng lực phân tích và duy trì trách nhiệm nghề nghiệp đối với từng kết luận kiểm toán.
Khi được triển khai cùng khuôn khổ pháp lý phù hợp và quy trình kiểm soát chặt chẽ, AI và dữ liệu lớn có thể giúp cơ quan kiểm toán phát hiện rủi ro sớm hơn, mở rộng phạm vi phân tích và cung cấp thông tin đáng tin cậy hơn. Mục tiêu cuối cùng vẫn là nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và bền vững trong quản lý, sử dụng nguồn lực công.