Tăng học phí đại học đang trở thành bài toán đau đầu của cả nhà trường, người học và cơ quan quản lý. Các trường cần nguồn lực để nâng cao chất lượng đào tạo, đầu tư cơ sở vật chất, phát triển nghiên cứu khoa học và hội nhập quốc tế. Nhưng nếu chi phí học tập ngày càng vượt xa khả năng chi trả của nhiều gia đình, cơ hội tiếp cận giáo dục đại học sẽ bị thu hẹp, ngay cả với những người trẻ có năng lực và khát vọng.
Sau loạt bài viết “Giải mã nghịch lý tăng học phí đại học” của báo Dân trí, một vấn đề nổi lên rõ ràng: làm thế nào để đại học có đủ nguồn lực phát triển mà không đẩy gánh nặng tài chính đến mức người học phải từ bỏ giảng đường?
Thực tế, học phí đại học hiện nay đã ở mức cao so với thu nhập của nhiều gia đình. Mức thu trung bình ở nhiều trường công lập từ 25-40 triệu đồng/năm học; còn với các chương trình tiên tiến, tinh hoa, giảng dạy bằng tiếng Anh hoặc những ngành có chi phí đào tạo lớn như y dược, dao động 40-90 triệu đồng/năm học. Nếu sinh viên được vay mức tối đa 40 triệu đồng/năm theo chính sách tín dụng dành cho học sinh, sinh viên khó khăn thì cũng chỉ đáp ứng một phần học phí với những trường thu ở mức cao. Trong khi đó, thu nhập của người lao động không phải lúc nào cũng tăng tương ứng với chi phí giáo dục và sinh hoạt.
Mức thu học phí hiện nay tại một số cơ sở đào tạo đại học trên cả nước (Nội dung, ảnh: Phạm Anh).
Đáng lo ngại hơn, học phí không chỉ là khoản tiền phải đóng mỗi kỳ. Để theo học đại học, sinh viên còn phải chi trả tiền nhà trọ, ăn uống, đi lại, tài liệu và các khoản phục vụ học tập. Với những gia đình ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa, việc nuôi một người con học đại học đã là nỗ lực lớn; nếu có từ hai con trở lên cùng học, áp lực càng nặng nề.
Câu chuyện của Đức Anh (sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM) mà em chia sẻ với phóng viên là một ví dụ khiến người viết không khỏi trăn trở. Hai anh chị của em từng đỗ hai trường đại học lớn nhưng phải dừng ước mơ vì hoàn cảnh gia đình. Đến lượt mình, em cũng phải ngậm ngùi thừa nhận: “Nếu không được trường duyệt cho vay tiền để đóng học phí thì chắc em phải nghỉ học, ba mẹ em xoay không nổi nữa rồi”. Tâm tư của em cho thấy khoảng cách giữa việc trúng tuyển đại học và khả năng theo học đến khi tốt nghiệp có thể lớn đến mức nào.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Nghĩa, nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM, khi đề cập đến vấn đề này cũng đã cảnh báo: “Giáo dục đại học chất lượng cao có nguy cơ dần trở thành "sân chơi" của những gia đình có điều kiện kinh tế”. Đó không chỉ là câu chuyện của từng sinh viên, mà còn liên quan đến công bằng trong tiếp cận giáo dục và khả năng phát hiện, bồi dưỡng nhân lực cho đất nước.
Sinh viên Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM (Ảnh: Nam Anh).
Thẳng thắn mà nói, trong bối cảnh tự chủ đại học, tăng học phí là xu hướng không tránh khỏi khi đây là nguồn thu chủ yếu của các cơ sở đào tạo. Số liệu công khai năm 2025 của một số trường cho thấy, học phí và lệ phí chiếm 80-90% tổng nguồn thu. Khi nguồn thu ngoài học phí còn hạn chế, việc tăng học phí dễ trở thành lựa chọn trực tiếp để các trường bù đắp chi phí hoạt động và đầu tư nâng cao chất lượng.
Bằng chứng là khảo sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo đối với 988 chương trình đào tạo cho thấy, có 586 chương trình (59,3%) có mức học phí tính đủ chi phí đào tạo cao hơn mức trần hiện hành, và thực tế cũng đã có hàng trăm chương trình đang thu học phí vượt trần quy định. Từ thực tế này, Bộ đã đề xuất những điều chỉnh cần thiết về mức trần học phí từ năm học 2026-2027 và đang chờ Chính phủ phê duyệt.
Tuy nhiên, nếu tự chủ chủ yếu dựa vào khả năng tăng thu từ người học, áp lực tài chính sẽ tiếp tục dồn lên sinh viên và gia đình. Bài toán đặt ra không phải là giữ học phí ở mức thấp bằng mọi giá, mà là làm sao để các trường có thêm nguồn lực mà không phụ thuộc quá nhiều vào túi tiền của người học.
Mỗi năm, cả nước có hơn một triệu thí sinh tốt nghiệp THPT, trong đó, hàng trăm nghìn thí sinh đăng ký xét tuyển đại học, mang theo kỳ vọng của bản thân và gia đình. Phía sau mỗi hồ sơ là một hành trình học tập, một khoản đầu tư và đôi khi là sự chắt chiu của cả nhà. Không thể để những cơ hội ấy chỉ phụ thuộc vào việc gia đình có đủ tiền hay không.
Tăng học phí có thể là một phần của quá trình phát triển đại học, nhưng tăng học phí phải đi cùng một hệ thống hỗ trợ đủ mạnh, một cơ chế chia sẻ chi phí công bằng và những nỗ lực thực chất để gia tăng nguồn lực cho các trường. Bởi đích đến của tự chủ không chỉ là để đại học tự lo được tài chính, mà còn là nâng cao chất lượng đào tạo, phục vụ xã hội và mở rộng cơ hội học tập.
Giáo dục đại học Việt Nam đang hướng đến những mục tiêu lớn về chất lượng, nghiên cứu và hội nhập quốc tế. Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt ra yêu cầu phát triển các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm; ghi tên trong các bảng xếp hạng đại học uy tín trên thế giới; nâng cao năng lực nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo; cùng với đó là tăng cường công bằng trong tiếp cận giáo dục.
Muốn thực hiện những mục tiêu ấy, đất nước không chỉ cần những trường đại học mạnh, mà còn cần những người học có năng lực được trao cơ hội phát triển. Đại học có thể cần nguồn lực lớn hơn để vươn xa, nhưng cánh cửa giảng đường không thể ngày càng hẹp lại với những người trẻ chỉ vì rào cản kinh tế.
Tác giả: Phạm Anh là Cử nhân Báo chí, có hơn 15 năm kinh nghiệm làm báo trong lĩnh vực giáo dục. Hiện tác giả là phóng viên phụ trách mảng giáo dục của báo Dân trí tại TPHCM.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!