Đài quan sát nặng 1,5 tấn của NASA và hành trình 22 năm khám phá vũ trụ

Swift đã rơi không kiểm soát xuống Trái Đất ngày 4/11, khép lại hành trình hoạt động kéo dài 22 năm kể từ khi được phóng lên quỹ đạo. 

Vụ tái nhập khí quyển của Swift được cho là không gây ra tác động đáng kể. NASA ước tính phần lớn đài quan sát có kích thước tương đương một chiếc xe buýt cỡ nhỏ sẽ bốc cháy khi đi qua khí quyển.

Xác suất các mảnh vỡ còn sót lại rơi xuống mặt đất và gây thương tích cho con người được cơ quan này đánh giá chỉ ở mức 1/2.100.

Hành trình 22 năm khám phá vũ trụ

Swift có tên đầy đủ là Swift Gamma-Ray Burst Explorer (Đài quan sát Swift nghiên cứu các vụ nổ tia gamma), được phóng lên quỹ đạo Trái Đất vào tháng 11/2004 với thời gian hoạt động dự kiến ban đầu là 2 năm. Nhiệm vụ chính của thiết bị là nghiên cứu các vụ nổ tia gamma - vụ nổ mạnh nhất trong vũ trụ.

Tên gọi “Swift” không phải từ viết tắt mà được đặt theo khả năng cơ động, chuyển hướng quan sát nhanh của đài quan sát này.

“Swift có nhiệm vụ phát hiện, xác định vị trí các vụ nổ tia gamma, thông báo cho những đài quan sát khác và nhanh chóng hướng kính thiên văn về khu vực xảy ra vụ nổ để ghi lại hình ảnh trước khi ánh sáng tàn dư mờ đi. Toàn bộ quá trình thường chỉ mất khoảng một phút”, S. Bradley Cenko, nhà nghiên cứu chính của sứ mệnh Swift  cho biết.

Ngoài ra, thiết bị còn nghiên cứu nhiều thiên thể và hiện tượng vũ trụ khác, từ các vụ nổ siêu tân tinh ở khoảng cách rất xa, những hố đen đang hút vật chất cho đến các tiểu hành tinh và sao chổi trong Hệ Mặt Trời.

Đáng chú ý, Swift đã hoạt động thêm khoảng 20 năm so với thời hạn 2 năm được thiết kế ban đầu.

Năm 2018, Swift được đổi tên thành Đài quan sát Neil Gehrels Swift, nhằm vinh danh nhà khoa học đầu tiên giữ cương vị chủ nhiệm sứ mệnh, người qua đời một năm trước đó.

Trong 22 năm hoạt động, Swift đã ghi nhận hơn 2.000 vụ nổ tia gamma và 1.400 vụ nổ siêu tân tinh. NASA từng triển khai một sứ mệnh giải cứu nhằm nâng quỹ đạo, kéo dài thời gian hoạt động của đài quan sát này nhưng nỗ lực đã không thành công.

Nỗ lực giải cứu đài quan sát bất thành

Tháng 9/2025, NASA trao cho một công ty tư nhân hợp đồng trị giá 30 triệu USD để thiết kế, phóng và vận hành một tàu vũ trụ robot. Thiết bị này được giao nhiệm vụ tiếp cận Swift, kết nối với đài quan sát rồi đẩy nó lên quỹ đạo cao hơn, qua đó kéo dài thời gian hoạt động.

Thời điểm này, Swift đang dần rơi xuống Trái Đất do không được trang bị động cơ đẩy trên tàu để chống lại lực cản khí quyển. Lực cản này liên tục làm giảm độ cao quỹ đạo của thiết bị kể từ khi nó được phóng lên không gian. 

Tàu vũ trụ LINK có kích thước tương đương một chiếc tủ lạnh và trang bị 3 cánh tay robot, được phóng lên quỹ đạo ngày 3/7 với nhiệm vụ tiếp cận, bắt giữ Swift vào tháng 8.

Tuy nhiên, LINK gặp sự cố ở hệ thống động lực và các bánh đà phản ứng - bộ phận giúp duy trì phương hướng của tàu vũ trụ. Những trục trặc này khiến nhiệm vụ tiếp cận và kết nối với Swift không thể thực hiện.

Việc một đài quan sát như Swift rơi trở lại Trái Đất không phải hiện tượng hiếm gặp. Theo báo cáo công bố năm 2025, trung bình mỗi ngày có ít nhất 3 vật thể lớn bao gồm vệ tinh đã ngừng hoạt động hoặc tầng tên lửa đã qua sử dụng, rơi trở lại khí quyển Trái Đất.

Con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới, khi con người ngày càng mở rộng các mạng lưới vệ tinh quy mô lớn trên quỹ đạo Trái Đất.