Sinh kế từ cây dược liệu
Giữa đại ngàn phía tây Nghệ An, cách trung tâm huyện Kỳ Sơn cũ khoảng 25 km, người dân xã Huồi Tụ gây dựng sinh kế bằng chè Shan tuyết, chăn nuôi trâu, bò, trồng rừng và khai thác cây dược liệu dưới tán rừng. Những mầm xanh ấy đã góp phần làm đổi thay một vùng đất từng nhiều năm vật lộn với đói nghèo.
Ở bản Trung Tâm, cứ vào mùa bo bo (thảo đậu khấu nam) từ tháng 7 đến tháng 8, vợ chồng chị Lầu Y Chia và anh Xồng Pa Hua lại mang gùi lên nương thu hái quả bo bo. Bo bo tươi được hái về luộc, bóc vỏ rồi phơi khô, trở thành nguồn thu giúp gia đình trang trải cuộc sống. Chị Chia cho biết, mùa bo bo năm nay, gia đình thu gom được khoảng 16 bì quả tươi, mỗi bì nặng khoảng 50 kg. Sau chế biến, cứ 50 kg quả tươi cho khoảng 20 kg hạt khô. Với giá bán khoảng 55.000 đồng/kg, những gùi quả từ nương rẫy mang lại khoản thu nhập đáng kể cho gia đình.
Tại bản Huồi Khe, gia đình ông Hờ Pà Chù là một trong những hộ tiên phong đưa sa nhân tím về trồng. Theo ông Chù, loại cây này tương đối dễ trồng, phù hợp điều kiện tự nhiên của địa phương và có thể sinh trưởng tốt dưới tán rừng. Trước đây, người dân chủ yếu vào rừng tìm hái quả; nay chủ động trồng quanh nhà và dưới tán rừng để thuận tiện chăm sóc, tạo nguồn thu lâu dài. Sau khoảng ba năm, cây bắt đầu cho quả và tiếp tục cho thu hoạch trong những năm sau.
Sa nhân tím có giá thu mua từ 60.000 đến 80.000 đồng/kg quả tươi; sau khi phơi khô, giá có thể đạt 400.000 đến 500.000 đồng/kg. Gia đình ông Chù mỗi năm thu từ 65 đến 70 triệu đồng từ loại cây dược liệu này.
Đồng chí Dềnh Bá Lồng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Huồi Tụ cho biết: Địa phương hiện có khoảng 30 ha bo bo dưới tán rừng và hơn 100.000 cây sa nhân tím. Là xã miền núi cao, chúng tôi xác định phát triển kinh tế-xã hội phải gắn với đặc thù địa phương. Ngoài chăn nuôi trâu, bò và trồng chè Shan tuyết, địa phương quan tâm phát triển các mô hình trồng, khai thác dược liệu tự nhiên dưới tán rừng, từng bước nâng cao giá trị kinh tế trên cùng một diện tích đất.
Để các mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, xã Huồi Tụ xác định việc mở rộng diện tích phải đi cùng lựa chọn cây trồng, hướng dẫn kỹ thuật và xây dựng vùng nguyên liệu. Địa phương chú trọng sơ chế, chế biến, tìm đầu ra ổn định; tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhằm nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm.
Tại xã Nghĩa Đồng, trên cánh đồng ven sông Con, những luống tía tô xanh mướt đang từng bước trở thành vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất tinh dầu, dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, làm đẹp. Ông Đàm Thanh Hải (xóm Yên Bình) là một trong những hộ tiên phong đưa cây tía tô vào vùng đất bãi ven sông Con. Ông chia sẻ, trước đây, diện tích này chủ yếu được người dân trồng ngô nhưng hiệu quả kinh tế không cao. Mỗi năm cây tía tô có thể thu hoạch khoảng 3 lần. Sau khi trừ chi phí, mỗi héc-ta có thể cho thu nhập khoảng 70 triệu đồng/lần cắt. Hiệu quả cao hơn gấp 2 đến 3 lần so với trồng ngô.
Đồng chí Trần Văn Trung, Chủ tịch Hội Nông dân xã Nghĩa Đồng cho biết, năm nay địa phương định hướng mở rộng mô hình lên khoảng 10 ha, gồm 6 ha là vùng trồng tập trung và 4 ha là đất vườn của người dân. Địa phương cũng đã thành lập Hợp tác xã trồng và chế biến tinh dầu Nghĩa Đồng. Hợp tác xã tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật và liên kết thu mua nguyên liệu, hướng đến đầu tư cơ sở chưng cất tinh dầu ngay tại chỗ.
Nâng giá trị bằng liên kết và chế biến
Nghệ An là một trong những tỉnh có diện tích đất để phát triển cây dược liệu làm nguyên liệu cho công nghiệp dược phẩm rất lớn. Theo thống kê, đến năm 2025, tổng diện tích cây dược liệu ở tỉnh Nghệ An đạt khoảng 3.180 ha, tập trung chủ yếu ở khu vực miền núi và trung du. Một số cây dược liệu chủ lực là gừng, nghệ, quế, cà gai leo, ngải cứu... Trong đó, khoảng 1.450 ha được tổ chức sản xuất, liên kết thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác và các mô hình liên kết với doanh nghiệp.
Tuy nhiên, sản xuất dược liệu hiện nay vẫn đối mặt nhiều khó khăn khi vùng nguyên liệu phân tán, việc xây dựng vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO còn nhiều trở ngại; phần lớn doanh nghiệp, hợp tác xã có quy mô nhỏ, thiếu vốn đầu tư mở rộng sản xuất, sơ chế, bảo quản và chế biến; liên kết sản xuất, tiêu thụ còn hạn chế...
Ngoài ra, điểm nghẽn lớn là nâng cao giá trị sản phẩm và xây dựng thị trường ổn định. Vì vậy, nhiều chủ thể đang từng bước đầu tư sơ chế, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm OCOP để nâng giá trị dược liệu.
Công ty cổ phần Dược liệu Pù Mát, xã Con Cuông đã xây dựng 20 ha vùng nguyên liệu tại vùng đệm Vườn quốc gia Pù Mát với nhiều loại dược liệu đặc hữu như cà gai leo, dây thìa canh, chè dây, khôi nhung, xạ đen... đầu tư nhà máy chế biến rộng 2.500 m² với dây chuyền sản xuất khép kín, hiện đại. Đến nay, doanh nghiệp có hơn 17 sản phẩm từ dược liệu được công nhận OCOP 3 sao, 4 sao, tiêu thụ trong và ngoài nước.
Ông Phan Xuân Diện, Giám đốc Công ty cổ phần Dược liệu Pù Mát cho rằng, muốn phát triển dược liệu bền vững, phải hình thành được chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Doanh nghiệp tập trung xây dựng vùng nguyên liệu sạch, bảo tồn những nguồn gene quý; đầu tư chiết xuất chân không, sấy lạnh; liên kết, bao tiêu sản phẩm cho người dân.
Ngày 26/6/2026, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Nghệ An đã ban hành Quyết định số 980-QĐ/TU thành lập Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026-2030. Nghệ An được định hướng trở thành vùng trọng điểm phát triển dược liệu của khu vực Bắc Trung Bộ.
Đồng chí Võ Thị Minh Sinh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu tỉnh cho biết: Để hiện thực hóa mục tiêu này, thời gian tới cần tăng cường liên kết “5 nhà”: Nhà nông, doanh nghiệp, nhà khoa học, ngân hàng và Nhà nước. Hợp tác xã giữ vai trò tập hợp hộ dân, tổ chức sản xuất và xây dựng vùng nguyên liệu; doanh nghiệp tham gia chế biến, tiêu thụ; nhà khoa học hỗ trợ giống, kỹ thuật, công nghệ; ngân hàng tạo điều kiện về vốn; Nhà nước hoàn thiện chính sách, đầu tư hạ tầng và hỗ trợ kết nối.
Bài và ảnh: ĐÌNH PHƯỢNG