Trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại môi trường làm việc toàn cầu và Việt Nam cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên, để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, việc ứng dụng công cụ là chưa đủ. Thách thức cốt lõi nằm ở việc đào tạo lại lực lượng lao động và thay đổi tư duy quản trị để thực sự làm chủ công nghệ.
Doanh nghiệp ứng dụng AI tăng nhanh
Nghiên cứu năm 2026 do Amazon Web Services (AWS) ủy quyền thực hiện cho thấy 26% doanh nghiệp Việt Nam đã ứng dụng AI, tăng từ mức 18% của năm trước. Dù vậy, 61% doanh nghiệp đã ứng dụng vẫn trong giai đoạn thử nghiệm. Trong khi đó, 87% nhà tuyển dụng tham gia khảo sát nhận định đào tạo lại kỹ năng cho nhân viên hiện tại là yếu tố quan trọng trong chiến lược AI.
Các số liệu này cho thấy khoảng cách giữa việc đưa AI vào doanh nghiệp và khả năng khai thác công nghệ để tạo ra giá trị. Thu hẹp khoảng cách đó đòi hỏi phát triển cả kỹ năng của người lao động lẫn năng lực quản lý.
Trước thực tế đó, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nguồn nhân lực trí tuệ nhân tạo vào tháng 8/2026, đặt mục tiêu trang bị kỹ năng AI cơ bản cho khoảng 10 triệu người lao động vào năm 2030, đồng thời phát triển đội ngũ chuyên gia AI chuyên sâu và tăng cường giáo dục về AI ở các cấp học.
Tại buổi gặp gỡ báo chí ở Hà Nội, Tiến sỹ Tan Hong Ming, Trợ lý hiệu trưởng phụ trách Vận hành số tại Trường Kinh doanh thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS) cho rằng phát triển nhân lực cần vượt ra ngoài phạm vi trang bị kỹ năng kỹ thuật.
“Hiểu biết về AI mới chỉ là điểm khởi đầu. Thách thức lớn hơn là liệu các tổ chức có biết cách tái thiết kế công việc xoay quanh AI hay không,” ông Tan Hong Ming nhận định.
Theo chuyên gia này, một doanh nghiệp có thể đào tạo toàn bộ nhân viên sử dụng công cụ AI nhưng vẫn không cải thiện đáng kể năng suất nếu quy trình và phương thức quản lý giữ nguyên. Vì vậy, năng lực lãnh đạo cũng quan trọng không kém kỹ năng kỹ thuật.
Khi công cụ ngày càng dễ tiếp cận, doanh nghiệp cần xác định AI phù hợp với khâu nào, quy trình nào phải điều chỉnh và nhân viên cần bổ sung năng lực gì. Bài toán không chỉ là thực hiện tác vụ nhanh hơn, mà còn là tổ chức lại công việc để sử dụng hiệu quả kết quả do công nghệ tạo ra.
Yêu cầu phát triển năng lực cũng khác nhau giữa các vị trí. Người lao động cần biết đánh giá thông tin do AI cung cấp; nhà quản lý cần tích hợp công nghệ vào quy trình; lãnh đạo cấp cao cần giám sát việc sử dụng AI trong các quyết định kinh doanh.
Ở góc độ này, đào tạo nhân lực không thể chỉ dừng ở hướng dẫn thao tác. Tư duy phản biện, khả năng đánh giá và phán đoán độc lập là những năng lực giúp người sử dụng khai thác AI mà không phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ.
Đổi mới đào tạo, dùng AI để rèn tư duy
Một thách thức khác được Tiến sỹ Tan Hong Ming lưu ý là tác động của AI đối với quá trình tích lũy kinh nghiệm. Khi công nghệ đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức, người lao động có thể giảm thời gian xử lý nhiệm vụ nhưng cũng mất đi một phần trải nghiệm cần thiết để phát triển chuyên môn.
“Chúng ta phát triển chuyên môn và khả năng phán đoán thông qua việc giải quyết những vấn đề khó, mắc sai lầm và tự tìm ra lời giải,” ông Tan Hong Ming phân tích.
Theo đó, các tổ chức cần cân nhắc cách duy trì cơ hội học hỏi trong môi trường có AI hỗ trợ. Tăng năng suất trước mắt cần đi cùng việc bồi dưỡng khả năng xử lý những nhiệm vụ phức tạp hơn về lâu dài. Yêu cầu này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới giáo dục quản trị, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin và đề xuất từ AI, người học cần được chất vấn giả định, đánh giá những quan điểm khác nhau và ra quyết định khi chưa có đầy đủ thông tin.
Một mô hình đang được Trường Kinh doanh NUS thí điểm là mô phỏng kinh doanh ứng dụng AI dành cho học viên chương trình thạc sỹ quản trị kinh doanh và quản trị kinh doanh điều hành. Trong mô hình này, học viên phỏng vấn các nhân vật lãnh đạo doanh nghiệp được mô phỏng bằng AI trước khi đưa ra khuyến nghị kinh doanh.
Những nhà lãnh đạo doanh nghiệp Việt Nam từng trải qua các chương trình đào tạo quản trị quốc tế cũng nhìn nhận rõ giá trị của cách tiếp cận này. Bà Phạm Kiều Oanh, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Fortune Media nhận định: "Khi AI đang làm thay đổi cách thức vận hành của các tổ chức, năng lực đặt câu hỏi phản biện đối với những giả định sẵn có, đánh giá thông tin và đưa ra nhận định sáng suốt càng trở nên quan trọng. Đây là những năng lực không phụ thuộc vào bất kỳ công nghệ cụ thể nào."
Giáo sư Teo Chung Piaw, Hiệu trưởng nhà trường cho rằng không thể chỉ đưa công nghệ mới vào phương pháp giảng dạy hiện có và mặc nhiên kỳ vọng việc học sẽ được cải thiện. Các cơ sở đào tạo cần xem xét đồng thời nội dung học, cách tiếp thu và phương thức đánh giá khả năng vận dụng kiến thức.
Với Việt Nam, phát triển nguồn nhân lực trong thời đại AI vì thế không chỉ hướng đến sinh viên chuẩn bị gia nhập thị trường lao động. Người đang đi làm, đội ngũ quản lý và lãnh đạo cũng cần liên tục cập nhật kiến thức để thích ứng với thay đổi công nghệ và tổ chức.
Tiến sỹ Tan Hong Ming nhận định lợi thế dân số trẻ không tự bảo đảm thành công kinh tế. Cơ hội nằm ở khả năng xây dựng lực lượng lao động liên tục học hỏi, thích ứng và tạo ra giá trị cùng AI. Đây là điều kiện để chuyển lợi thế nhân khẩu học thành động lực nâng cao năng suất và đổi mới sáng tạo./.
(Vietnam+)