Vẫn chờ
Thông tư 01/2026/TT-BYT, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, đưa thủy tinh thể nhân tạo và stent đặt động mạch vành vào danh mục mua sắm tập trung cấp quốc gia. Hai loại vật tư này được sử dụng phổ biến, có nhiều hãng và khoảng giá rộng. Vì vậy, đấu thầu ở quy mô quốc gia được kỳ vọng tạo sức mua lớn, thống nhất mặt bằng giá, giảm việc cho bệnh viện, tiết kiệm ngân sách và Quỹ Bảo hiểm y tế.
Tuy nhiên, danh mục có hiệu lực không có nghĩa hàng hóa lập tức được mua tập trung. Theo Trung tâm Mua sắm tập trung thuốc Quốc gia, việc lựa chọn nhà thầu bắt đầu từ đầu năm 2027; thỏa thuận khung dự kiến ký trước ngày 30/6/2027, hàng hóa dự kiến cung ứng từ tháng 7/2027 đến hết tháng 6/2029. Vì vậy, trong thời gian chuyển tiếp, cơ sở y tế vẫn phải tự chọn nhà thầu để không gián đoạn điều trị.
Muốn gom nhu cầu cả nước, cơ quan mua sắm phải biết từng bệnh viện cần loại nào, số lượng bao nhiêu, vào lúc nào. Muốn hồ sơ không “may đo”, phải phân nhóm theo kỹ thuật, chất lượng, bằng chứng lâm sàng nhưng không biến khác biệt nhỏ thành hàng rào loại đối thủ. Tiêu chí cho stent và thủy tinh thể đã phải lấy ý kiến hơn 600 đại biểu tại hai hội thảo ở Hà Nội và TP.HCM trong thời gian qua.
Thiết bị y tế không giống hàng thông dụng. Theo một chuyên gia làm đấu thầu ở một bệnh viện lớn tại TPHCM, sản phẩm cùng tên có thể khác vật liệu, thiết kế, công nghệ, chỉ định và phụ kiện. “Máy lớn còn gắn với phần mềm, bản quyền, linh kiện, vật tư và bảo trì”- người này nói và cho ví dụ: “Bóng phát tia máy chụp CT hoặc linh kiện tương thích không thể thay tùy ý. Chọn giá thấp mà bỏ qua chi phí vòng đời có thể mua máy rẻ nhưng trả đắt cho sửa chữa và thời gian ngừng máy”.
Mua sắm tập trung vì vậy không phải chìa khóa vạn năng. Làm đúng, nó tạo quy mô, chuẩn hóa dữ liệu, giảm phân tán quyền mua. Làm cứng nhắc, nó có thể áp một cấu hình cho nhiều nhu cầu, dự trù sai hoặc khiến thị trường phụ thuộc vài nhà cung cấp. Điều này theo các chuyên gia đấu thầu là rất khó thực hiện.
Khác với thuốc có thể quy về cùng một hoạt chất, hàm lượng, dạng bào chế để đấu thầu số lượng lớn, thiết bị y tế có hàm lượng công nghệ cao và cấu hình cực kỳ đa dạng. Một lãnh đạo bệnh viện tại TPHCM nói rằng, cùng một chiếc máy siêu âm hay máy CT nhưng mỗi hãng lại có công nghệ, phần mềm, độ phân giải và tính năng lâm sàng hoàn toàn khác nhau. Nếu gom lại đấu thầu tập trung một model duy nhất cho tất cả các bệnh viện từ tuyến trung ương đến tuyến cơ sở, thiết bị đó có thể thừa thãi tính năng gây lãng phí ở tuyến dưới, nhưng lại không đáp ứng được yêu cầu chuyên môn sâu như xét nghiệm chuyên sâu, phẫu thuật phức tạp… của các bệnh viện hạng đặc biệt như Bạch Mai, Việt Đức, Chợ Rẫy…
Sợ sai và khoảng trống năng lực
Năm 2022, lãnh đạo Bệnh viện Chợ Rẫy từng phản ánh bác sĩ phải giảm thời gian chuyên môn để lo mua sắm, rà soát công tác đấu thầu. Điều này cũng đúng bởi đấu thầu thiết bị là việc liên ngành, cần kiến thức pháp luật, tài chính, kỹ thuật, lâm sàng, thị trường và quản trị hợp đồng, trong khi cán bộ nhiều đơn vị còn kiêm nhiệm, năng lực khảo sát giá chưa đồng đều.
Nỗi sợ sai là có căn nguyên. Bởi những vụ án trước đây cho thấy hậu quả của thông đồng, nâng giá, hợp thức hóa báo giá, tạo lợi thế cho nhà thầu quen hoặc xây tiêu chí hướng đến một sản phẩm đã được cơ quan chức năng chỉ rõ. Trong đó, không ít gói thầu do những người trong hội đồng thiếu chuyên môn, đặc biệt là pháp lý liên quan đến lĩnh vực này.
Theo các chuyên gia đấu thầu, Hội đồng thầu cần phải đặt câu hỏi: Tại sao gói thiết bị y tế đó chỉ có một nhà thầu tham gia?. Đồng thời phải xem tỷ lệ tiết kiệm bất thường, nhà thầu thắng lặp lại, tiêu chí trùng khít một model, báo giá có dấu hiệu cùng nguồn hoặc doanh nghiệp liên quan cùng dự thầu... Những bất thường này cần tập trung để kiểm soát rủi ro.
Một điểm nghẽn nữa mà theo các đơn vị mua sắm, đầu tư công, giá thiết bị phụ thuộc cấu hình, năm sản xuất, phần mềm, phụ kiện, bảo hành, đào tạo và điều kiện cung ứng. Điều này cho thấy nếu người tham gia mua sắm thiếu kiến thức, thiếu dữ liệu nên bệnh viện phụ thuộc báo giá của nhà cung cấp. “Ba báo giá, nếu cùng bắt nguồn từ một chuỗi phân phối hoặc được sắp xếp trước, chỉ tạo vẻ ngoài đúng thủ tục…nhưng thực chất là “một nhà” khiến người làm thầu không am hiểu sẽ dễ bị qua mặt”- một chuyên gia nói.
Theo người này, các hãng nước ngoài thường qua nhà phân phối trong nước để đăng ký lưu hành, nhập khẩu, giao hàng và bảo trì. Mô hình này cần cho hậu mãi nhưng làm tăng bất cân xứng thông tin. Bệnh viện thường biết ít hơn nhà cung cấp về giá gốc, quyền phân phối, cấu hình tương đương và tuổi đời công nghệ nên “khoảng tối” này có thể làm giá tăng lên và cạnh tranh thu hẹp lại.
Làm sao để an toàn?
Trong bài viết với chủ đề “Các yếu tố tác động đến công tác đấu thầu, mua sắm thiết bị y tế của đơn vị sự nghiệp công lập”, ông Hoàng Thành Long- Bệnh viện Da liễu TPHCM, cho biết, một trong những vấn đề nổi bật là sự chênh lệch về năng lực thực thi giữa các đơn vị. Theo ông, hoạt động đấu thầu, đặc biệt trong lĩnh vực trang thiết bị y tế, đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức pháp luật, năng lực quản trị tài chính công và hiểu biết về kỹ thuật chuyên ngành. Tuy nhiên, ông Long cho biết tại nhiều đơn vị sự nghiệp công lập, đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu vẫn còn thiếu tính chuyên nghiệp và thường phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau.
"Điều này dẫn đến tình trạng việc lập hồ sơ mời thầu, xác định tiêu chí kỹ thuật hay đánh giá hồ sơ dự thầu đôi khi còn lúng túng, tiềm ẩn nguy cơ sai sót về thủ tục hoặc rủi ro pháp lý"- ông Long cho hay.
Theo các chuyên gia đấu thầu, để tránh rủi ro, trước hết, phải xác định đúng ranh giới mua sắm tập trung. Chỉ nên tập trung mặt hàng có nhu cầu lớn, thông số có thể chuẩn hóa, thị trường đủ nhà cung cấp và dữ liệu tiêu thụ đáng tin cậy. Thiết bị chuyên sâu, phụ thuộc hạ tầng hoặc phục vụ kỹ thuật đặc thù nên để bệnh viện lựa chọn trong khung tiêu chuẩn, giá tham chiếu, giám sát chung.
Ở cấp độ bệnh viện, các chuyên gia cũng chỉ ra, để chọn thiết bị chuẩn, bác sĩ phải là người xác định nhu cầu lâm sàng, bệnh viện đang thiếu, đang cần thiết bị gì, hiệu năng, an toàn ra sao; bộ phận chuyên trách đảm nhiệm thị trường, hồ sơ, giá, hợp đồng. Địa phương có thể lập đơn vị mua sắm dùng chung hoặc tổ chuyên gia vùng, thay vì buộc mỗi bệnh viện tự vận hành toàn bộ quy trình. Đặc biệt, cán bộ phải được đào tạo, cập nhật pháp luật và bảo vệ khi làm đúng, công khai xung đột lợi ích trong đấu thầu… thì sẽ hạn chế độc đoán và “cơ chế thân hữu” hoặc nhóm lợi ích trong đấu thầu.
“Mỗi kết quả mua sắm cần thể hiện hãng, model, năm sản xuất, xuất xứ, phụ kiện, phần mềm, bảo hành, bảo trì, vật tư và tổng chi phí sở hữu. Giá trúng thầu chỉ có ý nghĩa khi trả lời được “giá cho cái gì”. Dữ liệu cần kết nối số lưu hành, chủ sở hữu, nhà phân phối, lịch sử hợp đồng và tình trạng thực hiện”- chuyên gia lưu ý.
Thiết bị y tế luôn đi kèm với "hệ sinh thái" hậu mãi của chính hãng sản xuất. Theo đó, nhiều loại máy xét nghiệm chỉ chạy được khi sử dụng đúng hóa chất, sinh phẩm của hãng đó. Nếu đấu thầu tập trung phần thân máy nhưng không tính toán kỹ phần hóa chất đi kèm, các bệnh viện có nguy cơ phải đắp chiếu máy vì không có vật tư tiêu hao tương thích, hoặc ngược lại, bị hãng nâng giá hóa chất độc quyền lên rất cao.