Gỡ vướng ở từng phần tiền hoàn
Trong những tháng cuối năm, yêu cầu đưa nguồn tiền hoàn thuế trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh đặt ra cùng với nhiệm vụ bảo đảm an toàn ngân sách. Trọng tâm cải cách được Bộ Tài chính xác định là xử lý đến từng giao dịch, từng phần số tiền đề nghị hoàn, tránh để vướng mắc ở một phần hồ sơ kéo dài việc giải quyết toàn bộ khoản tiền đã đủ điều kiện.
Theo số liệu Bộ Tài chính, tính đến hết ngày 30/9/2026, toàn quốc đã ban hành 14.668 quyết định hoàn thuế giá trị gia tăng, với tổng số tiền 149.463 tỷ đồng, bằng 86,4% dự toán hoàn thuế năm 2026 là 173.000 tỷ đồng. Cùng kỳ năm 2025, số quyết định hoàn thuế là 12.736, với số tiền 102.379 tỷ đồng.
Như vậy, số tiền hoàn thuế tăng khoảng 46%, tương ứng hơn 47.000 tỷ đồng so với cùng kỳ. Kết quả này cho thấy quy mô tiền hoàn được giải quyết tăng đáng kể. Tuy nhiên, để đánh giá mức độ cải thiện thời gian xử lý, cần xem xét thêm tiến độ từng nhóm hồ sơ, tỷ lệ giải quyết đúng hạn và tình trạng hồ sơ tồn đọng.
Hoàn thuế phục vụ xuất khẩu tiếp tục chiếm phần lớn kết quả chung với số tiền khoảng 125.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 84% tổng tiền hoàn. Hoàn thuế đối với dự án đầu tư có 791 quyết định, số tiền gần 23.500 tỷ đồng. Các trường hợp ưu đãi, miễn trừ ngoại giao và trường hợp khác có 490 quyết định, với số tiền gần 1.000 tỷ đồng.
Cơ cấu này cho thấy việc giải quyết hoàn thuế gắn trực tiếp với nguồn vốn của doanh nghiệp xuất khẩu và các dự án đầu tư. Vì thế, cùng với số tiền đã hoàn, khả năng xử lý kịp thời những khoản đủ điều kiện là vấn đề cần được chú trọng trong quá trình cải cách.
Thời gian qua, Bộ Tài chính đã tập trung hoàn thiện chính sách, pháp luật, quy trình nghiệp vụ; chỉ đạo cơ quan thuế đổi mới phương thức quản lý theo hướng giải quyết nhanh, đúng quy định đối với người nộp thuế tuân thủ tốt. Công tác quản lý rủi ro, phòng, chống gian lận được tăng cường để bảo đảm an toàn tiền hoàn thuế của ngân sách nhà nước.
Theo Bộ Tài chính, cơ sở pháp lý tiếp tục được hoàn thiện tại Luật Quản lý thuế và các văn bản hướng dẫn, tạo cơ sở phân nhóm người nộp thuế theo mức độ tuân thủ, áp dụng chế độ ưu tiên, hoàn thuế tự động trên cơ sở dữ liệu và quản lý rủi ro. Hướng chuyển đổi là từng bước xác định phần số tiền đủ điều kiện hoàn và phần có rủi ro cần kiểm tra, xác minh.
Trong tổ chức thực hiện, tiến độ giải quyết hồ sơ được theo dõi thường xuyên, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Các hồ sơ tồn đọng, kéo dài được tập trung rà soát, xử lý. Những khâu tiếp nhận, phân loại, xử lý, thẩm định, phê duyệt và trả kết quả từng bước được điện tử hóa, tự động hóa, lưu vết trên hệ thống.
Dù vậy, một số hồ sơ vẫn có thời gian giải quyết kéo dài. Theo Bộ Tài chính, vướng mắc chủ yếu xuất hiện ở những trường hợp giao dịch qua nhiều khâu trung gian, liên quan nhiều doanh nghiệp, địa bàn hoặc có dấu hiệu rủi ro cần kiểm tra, xác minh.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hường, Phó Trưởng ban Nghiệp vụ Cục Thuế, có ba nhóm nguyên nhân khiến thời gian giải quyết hồ sơ kéo dài: hồ sơ thuộc diện kiểm tra trước hoàn chưa được doanh nghiệp chuẩn bị đầy đủ, chính xác; hồ sơ có dấu hiệu rủi ro cần xác minh; vướng mắc chính sách liên ngành cần xin ý kiến trước khi giải quyết hoàn.
Tại hội nghị về hoàn thuế giá trị gia tăng do Cục Thuế tổ chức gần đây đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài phản ánh việc xác minh chuỗi hóa đơn đầu vào kéo dài khi các nhà cung cấp nằm ở nhiều địa phương. Hiệp hội đề xuất, nếu chỉ một số hóa đơn phát sinh nghi vấn, cơ quan thuế giữ lại phần tiền tương ứng để kiểm tra, tránh giữ lại toàn bộ khoản đề nghị hoàn của dự án.
Một số quy định về điều kiện khấu trừ, hoàn thuế còn phức tạp; dữ liệu quản lý còn phân tán. Việc kết nối thông tin giữa cơ quan thuế với hải quan, ngân hàng, công an và các cơ quan liên quan chưa đầy đủ, kịp thời. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu đồng thời tháo gỡ thủ tục và cải thiện khả năng đối chiếu dữ liệu.
Chuẩn bị thí điểm hoàn thuế theo dữ liệu
Một mốc triển khai đáng chú ý trong những tháng cuối năm là kế hoạch thí điểm tự động xác định số tiền đủ điều kiện hoàn vào tháng 12/2026, làm cơ sở triển khai chính thức từ năm 2027. Đây là bước đi được Bộ Tài chính đặt ra trong nhóm giải pháp số hóa, tự động hóa và quản lý rủi ro đến từng giao dịch.
Theo định hướng này, dữ liệu hóa đơn điện tử, kê khai thuế, hải quan, thanh toán và các nguồn liên quan sẽ được tăng cường kết nối, đối chiếu. Trên cơ sở đó, cơ quan thuế xác định số tiền đủ điều kiện để hoàn ngay, số tiền cần giải trình, xác minh và số tiền có rủi ro cần kiểm tra.
Yêu cầu đặt ra là “không để rủi ro của một phần giao dịch làm kéo dài việc hoàn đối với toàn bộ số tiền đã đủ điều kiện”. Đây là điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận mới, gắn việc kiểm soát với phần tiền và giao dịch cụ thể, đồng thời tạo điều kiện giải quyết kịp thời khoản hoàn đáp ứng yêu cầu.
Ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế, yêu cầu cơ quan thuế thông tin rõ cho doanh nghiệp về tình trạng hồ sơ. Trường hợp chưa đủ điều kiện hoàn, phải nêu cụ thể lý do, số tiền được hoàn, số tiền chưa được hoàn và nội dung cần xác minh.
Để thực hiện, Bộ Tài chính xác định ba nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết là tiếp tục hoàn thiện chính sách, đơn giản hóa thủ tục, đẩy nhanh hoàn thuế đối với người nộp thuế tuân thủ tốt. Các vướng mắc về điều kiện khấu trừ, hoàn thuế sẽ được rà soát, tháo gỡ; hồ sơ được đơn giản hóa, loại bỏ thông tin, chứng từ trùng lặp.
Một nội dung liên quan trực tiếp đến chi phí tuân thủ là không yêu cầu người nộp thuế cung cấp lại thông tin cơ quan nhà nước đã có. Việc thực hiện yêu cầu này gắn với khả năng khai thác, sử dụng dữ liệu sẵn có trong quá trình xử lý, giúp giảm những công việc phải lặp lại khi doanh nghiệp làm thủ tục.
Người nộp thuế được phân nhóm theo mức độ tuân thủ và rủi ro để áp dụng quy trình phù hợp. Với nhóm tuân thủ tốt, định hướng là ưu tiên rút ngắn thời gian giải quyết, kết hợp kiểm tra sau hoàn theo quản lý rủi ro. Cách tổ chức này đòi hỏi tiêu chí phân loại đủ rõ và dữ liệu phục vụ đánh giá được cập nhật.
Nhóm giải pháp thứ hai tập trung vào số hóa, tự động hóa. Cùng với kết nối dữ liệu, Bộ Tài chính đặt ra nhiệm vụ hoàn thiện bộ tiêu chí rủi ro, chuẩn bị cho kế hoạch thí điểm tháng 12. Việc thí điểm sẽ là cơ sở để triển khai chính thức từ năm 2027.
Về hướng xây dựng quy trình hoàn thuế tự động, ông Mai Sơn cho biết dữ liệu sẽ được tự động kết nối, hệ thống tự động phân tích, đối chiếu và phân loại rủi ro. Sự can thiệp chủ quan trong những khâu có thể xử lý trên hệ thống sẽ được giảm tối đa; công chức thuế tập trung vào các trường hợp thực sự có rủi ro, cần kiểm tra, xác minh.
Nhóm giải pháp thứ ba là nâng cao hiệu quả kiểm soát gian lận, gắn với trách nhiệm tổ chức thực hiện. Công tác kiểm tra chuyển mạnh từ xem xét riêng lẻ từng hồ sơ, doanh nghiệp sang phân tích chuỗi giao dịch, chuỗi hóa đơn và dòng tiền, tập trung vào doanh nghiệp, giao dịch, mắt xích có dấu hiệu rủi ro.
Việc kết hợp dữ liệu kê khai, hóa đơn điện tử và thông tin của các cơ quan, tổ chức liên quan sẽ hỗ trợ nhận diện rủi ro trong mối liên hệ giữa các giao dịch. Vì vậy, tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan thuế với hải quan, ngân hàng, công an và các cơ quan liên quan là nhiệm vụ đi cùng với đổi mới quy trình.
Trách nhiệm người đứng đầu cũng được gắn với tiến độ, tỷ lệ giải quyết đúng hạn, hồ sơ tồn đọng và mức độ tự động hóa. Đây là những chỉ tiêu giúp theo dõi kết quả xử lý thực tế, qua đó xác định khâu còn chậm để có biện pháp khắc phục.
Bộ Tài chính định hướng lấy thời gian, chi phí thực tế và mức độ thuận lợi của người dân, doanh nghiệp làm thước đo cải cách. Với hoàn thuế GTGT, yêu cầu đó cần được thể hiện bằng việc giải quyết kịp thời phần tiền đủ điều kiện, xử lý rõ phần cần xác minh và giảm hồ sơ kéo dài. Kế hoạch thí điểm cuối năm là bước chuẩn bị để đưa phương thức quản lý bằng dữ liệu và rủi ro vào thực tiễn, hỗ trợ dòng vốn cho sản xuất, kinh doanh.
MINH PHƯƠNG