Đổi mới cách thức xây dựng và quản trị hệ thống số
Ông Đặng Tùng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ-Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, trong quá trình chuyển đổi số, các cơ quan, đơn vị đã đầu tư xây dựng nhiều hệ thống thông tin, nền tảng số và cơ sở dữ liệu phục vụ hoạt động quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, khi các hệ thống được xây dựng theo những cách thức khác nhau, thiếu một kiến trúc thống nhất, nguy cơ trùng lặp trong đầu tư, khó kết nối và chia sẻ dữ liệu có thể phát sinh. Người dân, doanh nghiệp phải cung cấp lại những thông tin đã có, trong khi các cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc đánh giá mức độ tuân thủ và hiệu quả thực chất của các hệ thống.
Để giải quyết những vấn đề này, Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0 được ban hành theo Quyết định số 1425/QĐ-TTg ngày 29/7/2026, xác lập một thiết kế tổng thể làm chuẩn chung cho việc xây dựng, phát triển và vận hành các hệ thống số trong toàn bộ hệ thống chính trị. Điểm cốt lõi của Khung kiến trúc là chuyển từ cách tiếp cận phát triển các hệ thống riêng lẻ sang tổ chức một hệ thống quốc gia số có cấu trúc thống nhất, trong đó các thành phần có thể kết nối, chia sẻ, kế thừa và sử dụng chung nguồn lực.
Khung kiến trúc có ba vai trò chính: Xác định cấu trúc, thành phần và quan hệ kết nối của quốc gia số; xác lập các nguyên tắc chung về sử dụng các thành phần dùng chung, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và tiêu chuẩn kỹ thuật; giúp kiểm soát sự phù hợp của các hệ thống trong toàn bộ vòng đời đầu tư và vận hành.
Triển khai thực hiện Khung kiến trúc, mỗi cơ quan xây dựng khung kiến trúc số phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của mình, nhưng phải tuân thủ cấu trúc thống nhất ở cấp quốc gia.
Khung kiến trúc đặt ra nguyên tắc ưu tiên sử dụng các thành phần dùng chung, kế thừa, chuẩn hóa, tích hợp và nâng cấp các thành phần hiện có. Việc xây dựng mới chỉ được thực hiện khi chưa có thành phần dùng chung hoặc thành phần hiện tại không đáp ứng yêu cầu. Nguyên tắc này nhằm hạn chế đầu tư trùng lặp, giảm phân tán nguồn lực và tạo điều kiện hình thành những hệ thống có khả năng phối hợp với nhau.
Một điểm mới được nhấn mạnh trong Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số là yêu cầu lấy dữ liệu làm trung tâm và ưu tiên ứng dụng trí tuệ nhân tạo ngay từ khâu thiết kế. Theo đó, dữ liệu được xác định là tài sản chiến lược, phải được chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ và sử dụng thống nhất.
Trí tuệ nhân tạo được định hướng ưu tiên ứng dụng để phân tích, dự báo và tự động hóa. Tuy nhiên, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải gắn với trách nhiệm của con người đối với quyết định cuối cùng. Khung kiến trúc cũng đặt ra yêu cầu thiết kế đồng thời các cơ chế giám sát, truy vết, giải trình và kiểm soát rủi ro đối với trí tuệ nhân tạo.
Bên cạnh đó, an ninh mạng và quyền riêng tư phải được bảo đảm trong toàn bộ vòng đời của hệ thống. Các nguyên tắc ưu tiên sử dụng điện toán đám mây và tiêu chuẩn mở cũng được đề cập nhằm tăng khả năng mở rộng linh hoạt, hạn chế sự phụ thuộc vào một nhà cung cấp.
Khung kiến trúc được sử dụng làm căn cứ quản trị và giám sát việc triển khai. Việc tuân thủ kiến trúc không chỉ được xem xét tại thời điểm xây dựng một dự án mà trong suốt quá trình triển khai và vận hành, các hệ thống tiếp tục phải được đánh giá về mức độ phù hợp với cấu trúc, nguyên tắc và yêu cầu chung.
Khẩn trương hoàn thiện kiến trúc số của các bộ, ngành, địa phương
Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cho biết, để góp phần chuyển đổi số thực chất, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành cùng các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp triển khai Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số. Bộ sẽ ban hành khung kiến trúc mẫu cho một địa phương để các địa phương tham khảo, triển khai, tránh lúng túng như hiện nay.
Vừa qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Công văn số 7234/BKHCN-CĐSQG hướng dẫn xây dựng, cập nhật và duy trì Khung kiến trúc số của cơ quan, tổ chức kèm theo Tài liệu hướng dẫn. Cục Chuyển đổi số quốc gia cho biết, trong quý IV/2026, Bộ tổ chức tập huấn, giải đáp, hỗ trợ và theo dõi, đôn đốc để các bộ, ngành, địa phương hoàn thành việc xây dựng mới hoặc rà soát, cập nhật và ban hành Khung trước ngày 29/1/2027.
Các cơ quan phải rà soát, phân loại những thành phần hiện có để xác định nội dung tiếp tục sử dụng, chuẩn hóa, kết nối, tích hợp, nâng cấp, hợp nhất hoặc thay thế, trong đó chỉ điều chỉnh những thành phần thực sự cần thiết, xác định lộ trình xử lý đối với các thành phần chưa phù hợp hoặc trùng lặp.
Về đánh giá, giám sát, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ chủ trì, phối hợp với Bộ Công an và các cơ quan liên quan ban hành quy định, hướng dẫn, trong đó cụ thể hóa Bộ chỉ số KPI, phương pháp đo lường, tiêu chí đánh giá, cơ chế kiểm chứng dữ liệu và chế độ báo cáo; hoàn thành trước ngày 31/12/2026. Đối với Khung tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật chung, thời hạn hoàn thành là trong tháng 4/2027, bảo đảm liên thông, tích hợp và an ninh mạng trên phạm vi toàn quốc.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, để đánh giá một Khung được triển khai thực chất, yêu cầu phản ánh đồng thời mức độ tuân thủ kiến trúc và kết quả triển khai, thông qua năm nhóm tiêu chí: tuân thủ kiến trúc; liên thông và tích hợp; quản trị và vận hành; kỹ thuật và an toàn; kết quả triển khai. Kết quả trọng tâm cần đo lường là nâng cao mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp; rút ngắn thời gian xử lý công việc; giảm chi phí tuân thủ; nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công.
Hà Linh