Trả lời:
Dậy thì là giai đoạn cơ thể trẻ chuyển sang người trưởng thành về thể chất và khả năng sinh sản. Quá trình này xảy ra khi trục nội tiết vùng dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục được hoạt hóa, kích thích buồng trứng ở bé gái sản xuất hormone sinh dục. Nhờ đó, trẻ tăng chiều cao nhanh, thay đổi vóc dáng, xuất hiện đặc tính sinh dục phụ, dần hoàn thiện chức năng sinh sản.
Thông thường, bé gái bắt đầu dậy thì trong khoảng 8-13 tuổi, dấu hiệu sớm nhất thường là tuyến vú phát triển. Sau đó trẻ mọc lông mu, lông nách, tăng chiều cao nhanh, thay đổi vóc dáng, có kinh nguyệt. Trẻ được xem là dậy thì muộn khi sau 13 tuổi chưa có dấu hiệu phát triển tuyến vú hoặc sau 15 tuổi vẫn chưa có kinh nguyệt.
Một số trẻ đã có dấu hiệu dậy thì nhưng quá trình tiến triển rất chậm, ví dụ sau vài năm tuyến vú không phát triển thêm hoặc bé gái không có kinh nguyệt, cũng cần được đánh giá.
Dậy thì muộn khiến trẻ chậm phát triển chiều cao, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, tác động xấu đến tâm lý.
Bác sĩ tư vấn các quá trình dậy thì ở trẻ cho phụ huynh. Ảnh minh họa: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh
Không phải mọi trường hợp dậy thì muộn đều là bệnh. Nguyên nhân có thể liên quan đến chậm dậy thì thể tạng, tức trẻ phát triển chậm hơn bạn bè nhưng vẫn có tiềm năng dậy thì và trưởng thành bình thường. Khi đến thời điểm phù hợp, trẻ sẽ bước vào giai đoạn dậy thì, chiều cao tăng muộn nhưng có thể đạt mức tương ứng với di truyền gia đình.
Một số trường hợp dậy thì muộn là dấu hiệu cơ thể đang thiếu năng lượng hoặc mắc bệnh ảnh hưởng đến hoạt động nội tiết. Trẻ suy dinh dưỡng, ăn kiêng quá mức, rối loạn ăn uống, tập luyện cường độ cao, căng thẳng kéo dài có thể chậm dậy thì do cơ thể chưa đủ điều kiện để kích hoạt quá trình trưởng thành sinh dục.
Dậy thì muộn cũng có thể xảy ra liên quan đến các bệnh mạn tính như bệnh đường tiêu hóa gây kém hấp thu, bệnh thận, tim, phổi, đái tháo đường kiểm soát kém, bệnh tuyến giáp...
Một nhóm nguyên nhân khác nằm ở tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, nơi điều khiển hoạt động của tuyến sinh dục. Nếu các cơ quan này không tiết đủ hormone kích thích dậy thì, buồng trứng không nhận được tín hiệu để phát triển khiến trẻ chậm dậy thì kèm chậm tăng chiều cao, mệt mỏi, đau đầu, nhìn mờ...
Với bé gái, các bất thường buồng trứng, rối loạn nhiễm sắc thể, suy buồng trứng sớm hoặc bất thường cấu trúc đường sinh dục, có thể dẫn đến dậy thì muộn.
Điều trị dậy thì muộn phụ thuộc nguyên nhân. Nếu chậm dậy thì thể tạng, trẻ có thể chỉ cần theo dõi định kỳ, đảm bảo dinh dưỡng, ngủ đủ, vận động hợp lý và hỗ trợ tâm lý. Một số trường hợp bác sĩ có thể cân nhắc dùng hormone liều thấp trong thời gian ngắn để khởi động dậy thì. Nếu nguyên nhân do bệnh mạn tính, rối loạn tuyến giáp... trẻ cần điều trị chuyên biệt và theo dõi lâu dài.
Bé gái 16 tuổi chưa có kinh nguyệt, kèm thấp còi cần, bạn nên đưa con đến bác sĩ để được kiểm tra đánh giá toàn diện về tăng trưởng, dinh dưỡng, nội tiết và cơ quan sinh dục.
ThS.BS Đỗ Tiến Sơn
Khoa Nhi
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội