Trước tốc độ đô thị hóa hiện nay, các chuyên gia lo ngại những ngôi đình dễ rơi vào lãng quên, nhiều con phố dần biến dạng, nghề truyền thống không còn người kế nghiệp… Tất cả đều có thể khiến những lớp ký ức đô thị đứt đoạn. Vì thế trách nhiệm bảo tồn không chỉ là giữ lại những gì còn hiện hữu, mà phải nhận diện giá trị, lưu giữ tri thức và tìm cách để di sản tiếp tục hiện diện lâu dài, bền vững.
Kinh nghiệm từ Pháp, Nhật Bản cùng những nỗ lực đang được triển khai tại Hà Nội cho thấy sức sống của di sản không chỉ phụ thuộc vào việc gìn giữ công trình, mà còn ở cách con người hiểu, ứng xử và trao truyền những giá trị ấy.
Nhận diện di sản trước khi quá muộn
Trong không gian Thủ đô, di sản hiện diện trong những ngôi đình, ngôi đền, mái chùa, cấu trúc phố cổ, ký ức về các phường nghề và những thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Song, tốc độ đô thị hóa nhanh cùng tình trạng một bộ phận di sản chưa được kiểm kê, nghiên cứu đầy đủ đang đặt ra những thách thức không nhỏ.
Bộ trưởng ủy nhiệm đặc trách các Đối tác quốc tế, Bộ châu Âu và Ngoại giao Pháp, bà Éléonore Caroit nhận định: “Hà Nội đang thay đổi với tốc độ rất nhanh. Mật độ đô thị hóa ngày càng tăng và các dự án bất động sản quy mô lớn đang đặt di sản của thành phố trước những nguy cơ hiện hữu; một phần di sản của Hà Nội còn chưa được kiểm kê, nghiên cứu. Trong khi đó, chúng ta chỉ có thể bảo vệ tốt những gì mình hiểu rõ.”
Bà Éléonore Caroit dẫn lại câu viết của nhà văn Pháp Marguerite Duras: “Trong đời tôi, sẽ sớm thôi, mọi chuyện đã quá muộn.”
Cái “quá muộn” ấy, theo bà, cũng có thể đến rất nhanh với một công trình cổ, mỗi con phố hay những ký ức. Vì vậy, theo bà cần hành động ngay, kiểm kê, tư liệu hóa, rồi chia sẻ, trao truyền.
Đây là gợi mở quan trọng từ kinh nghiệm nghiên cứu di sản của Pháp: tri thức phải trở thành cơ sở cho quyết định bảo tồn, đồng thời được đưa đến với công chúng.
Tại Hà Nội, dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” do Tiến sỹ Nguyễn Thị Hiệp chủ trì trong giai đoạn 2024-2026, vận dụng phương pháp nghiên cứu, xây dựng hành trình, diễn giải di sản và ứng dụng công nghệ của Pháp, kết hợp với tri thức của các nhà khoa học trong nước và kinh nghiệm cộng đồng.
Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Anh Tuấn đánh giá, điểm đáng chú ý là những phương pháp ấy được vận dụng phù hợp với thực tiễn Việt Nam, chứ không sao chép nguyên mẫu. Sau hai năm triển khai, dự án đã hình thành bốn hành trình khám phá di sản theo chủ đề: Thăng Long tứ trấn, tín ngưỡng thờ Mẫu, các đình thờ tổ nghề và những ngôi chùa Hà Nội.
Chúng ta chỉ có thể bảo vệ tốt những gì mình thấu hiểu.
Bà Éléonore Caroit
Quá trình khảo sát thực địa, quan sát, phỏng vấn, ghi chép, đo vẽ và kiểm chứng tư liệu giúp hình thành nguồn dữ liệu phục vụ cả nghiên cứu lẫn giới thiệu di sản. Hệ thống mã QR cho phép người dân, du khách truy cập thông tin, hình ảnh và thuyết minh ngay tại di tích mà không cần tải ứng dụng; nền tảng hỗ trợ ba ngôn ngữ, trong đó có tiếng Pháp, mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng quốc tế.
“Nhờ được số hóa, nguồn tư liệu này giờ đây đã trở nên dễ dàng tiếp cận với tất cả mọi người, từ người dân đến du khách, chỉ bằng một thao tác đơn giản qua các mã QR mà quý vị sắp khám phá. Tri thức không còn nằm lại trong kho lưu trữ mà đồng hành cùng mỗi người trên những bước dạo quanh Thủ đô tươi đẹp của quý vị,” bà Éléonore Caroit đánh giá.
Đáng chú ý, từ một công trình nghiên cứu, dự án còn tạo môi trường thực hành cho sinh viên. Tham gia khảo sát, kiểm chứng tư liệu và biên soạn nội dung, các em được vận dụng kiến thức chuyên môn, rèn luyện kỹ năng nghiên cứu và truyền đạt thông tin, đồng thời hiểu rõ hơn trách nhiệm của người làm công tác di sản. Đây là giá trị dài hạn không kém sản phẩm công nghệ: đào tạo những người có khả năng tiếp nối công việc nghiên cứu, bảo tồn trong tương lai.
Từ những tòa thành Nhật Bản đến ký ức Hà Nội
Nếu kinh nghiệm của Pháp cung cấp phương pháp nghiên cứu, diễn giải và số hóa, những “bài học” từ Nhật Bản lại cho thấy di sản có thể tiếp tục sống trong lòng cộng đồng khi được kết nối với giáo dục, sinh kế và những trải nghiệm văn hóa phù hợp.
Theo thông tin từ văn phòng Cơ quan Xúc tiến Du lịch Nhật Bản (JNTO) tại Việt Nam, tại thành Himeji (tỉnh Hyogo), những công trình chính từ đầu thế kỷ XVII vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn qua nhiều biến động lịch sử. Được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993, tòa thành không chỉ là biểu tượng kiến trúc mà còn là niềm tự hào của người dân địa phương.
Bên cạnh chuyên gia và chính quyền, các tổ chức cộng đồng bản địa thường xuyên tổ chức thuyết giảng, tour đi bộ có hướng dẫn, hội thảo và hoạt động làm sạch môi trường. Trong các đợt trùng tu quy mô lớn, việc giới thiệu ý nghĩa của công trình tới công chúng cũng được chú trọng.
Từ tháng 3/2026, thành Himeji miễn phí vé vào cửa cho tất cả du khách dưới 18 tuổi, không phân biệt quốc tịch hay nơi cư trú, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận di sản.
Đại diện JNTO dẫn chứng thêm, tại thành Inuyama (tỉnh Aichi), giá trị lịch sử không chỉ nằm trong tòa thành mà còn hiện diện ở khu phố dưới chân thành, với những cửa hàng, quán ăn, công trình văn hóa và lễ hội truyền thống.
Đơn cử như lễ hội Inuyama được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể đã tiếp tục làm sống động không gian lịch sử. Du khách đến đây không chỉ tham quan kiến trúc mà còn trải nghiệm ẩm thực, tín ngưỡng và nhịp sống địa phương. Di sản nhờ đó không bị tách khỏi sinh kế thường nhật của người dân.
Một hướng đi khác là hoạt động thành Ozu (tỉnh Ehime), sau khi tháp chính bị tháo dỡ năm 1888, công trình được phục dựng năm 2004 trên cơ sở khảo sát tư liệu lịch sử và kỹ thuật xây dựng gỗ truyền thống. Quá trình này tạo động lực bảo tồn các công trình lịch sử khác, đồng thời thúc đẩy cải tạo những dinh thự cũ thành cơ sở lưu trú, góp phần hồi sinh khu phố dưới chân thành.
Từ năm 2020, chương trình Ozu Castle Stay cho phép du khách lưu trú trong tháp chính của thành cổ, trải nghiệm nghi lễ đón lãnh chúa, nghệ thuật truyền thống và ẩm thực địa phương.
Mặc dù mô hình có quy mô giới hạn, không thể áp dụng đại trà, nhưng nó cho thấy tiềm năng tạo nguồn lực kinh tế cho bảo tồn khi sản phẩm được xây dựng trên cơ sở tôn trọng giá trị nguyên gốc và đặc trưng của di sản.
Ba tòa thành là những cách làm khác nhau, nhưng cùng cho thấy bảo tồn không phải công việc khép kín trong phạm vi một công trình. Sự tham gia của cộng đồng, cơ hội tiếp cận dành cho thế hệ trẻ và những hoạt động kinh tế phù hợp góp phần giúp di sản tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống đương đại.
Với Hà Nội, bài học ấy đặc biệt đáng suy ngẫm. Đình Kim Ngân, nơi diễn ra sự kiện giới thiệu dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội,” gắn với lịch sử nghề kim hoàn trên phố Hàng Bạc, lưu giữ mối liên hệ giữa nghề truyền thống, tín ngưỡng thờ tổ nghề và cộng đồng phố cổ. Công trình từng được tu bổ với sự hỗ trợ kỹ thuật của thành phố Toulouse, Pháp.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long nhấn mạnh: “Từ gìn giữ công trình đến giới thiệu giá trị di sản tới công chúng, sự hợp tác giữa Hà Nội với các đối tác Pháp tiếp tục được nối dài bằng những hoạt động cụ thể.”
Mối liên hệ này cho thấy hợp tác quốc tế có thể đi xa hơn việc hỗ trợ kỹ thuật cho một di tích, trở thành cơ hội trao đổi phương pháp nghiên cứu, đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, một nền tảng số hay tuyến tham quan mới chỉ là những “viên gạch” đầu tiên. Hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào chất lượng tư liệu, việc cập nhật nội dung, nguồn lực duy trì và sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Di sản trong dòng chảy phát triển
Những kinh nghiệm thực tế từ Pháp và Nhật Bản đã đặt ra cho Hà Nội yêu cầu kết hợp chặt chẽ hơn giữa nghiên cứu, bảo tồn, giáo dục và phát huy giá trị di sản. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, khi công nghệ được xem là công cụ nâng cao năng lực quản lý, lưu giữ và phổ biến tri thức.
Với lĩnh vực văn hóa, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, ban hành ngày 7/1/2026 trở thành điểm tựa chính sách trực tiếp hơn. Nghị quyết nhấn mạnh vai trò của văn hóa như nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững, yêu cầu xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, đồng thời thúc đẩy số hóa di sản, giáo dục văn hóa và gắn kết tài nguyên văn hóa với du lịch, sinh kế cộng đồng.
Với tinh thần đó, “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” không chỉ là một ứng dụng công nghệ phục vụ tham quan. Dự án cho thấy khả năng kết nối kết quả nghiên cứu với công chúng, đưa di sản vào hoạt động giáo dục và mở rộng phương thức tiếp cận lịch sử đô thị. Tiếp đó là bảo đảm nền tảng được duy trì, dữ liệu được cập nhật và những nội dung đã số hóa tiếp tục được sử dụng trong thực tiễn.
Giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Anh Tuấn thông tin thêm, nhà trường cùng các chuyên gia, giảng viên đang tiếp tục mở rộng mô hình sang những tỉnh, thành khác, với nội dung và công cụ số phù hợp đặc điểm di sản, nhu cầu giáo dục và du lịch của từng địa phương. Hướng đi này chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng nghiên cứu nghiêm túc, đào tạo nhân lực và cơ chế phối hợp giữa các đơn vị quản lý, cơ sở đào tạo cùng cộng đồng.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long cũng nhấn mạnh vai trò của việc duy trì hệ thống, cập nhật nội dung và tiếp nhận phản hồi của công chúng. Bởi công nghệ chỉ có thể phát huy giá trị khi đi cùng thông tin chính xác, nội dung chất lượng và cách giới thiệu phù hợp với người sử dụng.
Đó cũng là vấn đề cốt lõi của bảo tồn di sản trong một đô thị đang phát triển nhanh: người dân không thể chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần trở thành chủ thể gìn giữ, thực hành và trao truyền giá trị. Mỗi ngôi đình được tu bổ nhưng câu chuyện về tổ nghề dần phai nhạt thì công tác bảo tồn chưa thể trọn vẹn. Mỗi tòa thành được gìn giữ qua nhiều thế kỷ sẽ càng ý nghĩa khi thế hệ trẻ được tìm hiểu lịch sử, người dân tự hào kể chuyện địa phương và những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện.
Với Hà Nội, bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại dấu tích của một Thăng Long xưa, mà phải gìn giữ được căn cốt văn hóa của Thủ đô đang đổi thay từng ngày, để ký ức không bị phai nhòa sau tốc độ phát triển mà tiếp tục trở thành nguồn lực tinh thần, tri thức và sáng tạo cho tương lai./.
(Vietnam+)