Di tích trăm tỉ đồng chìm trong cỏ dại
Những ngày ghi nhận tại Di tích lịch sử quốc gia Địa đạo Long Phước (phường Tam Long, TP.HCM), đập vào mắt chúng tôi là sự tương phản giữa những công trình được đầu tư xây dựng khang trang với cảnh quan bên trong khuôn viên thiếu người chăm sóc.
Cỏ dại mọc um tùm trên đất di tích
ẢNH: NGUYỄN LONG
Ngoại trừ khu vực sân và lối đi xung quanh nhà truyền thống được lát gạch tương đối sạch sẽ, phần lớn diện tích đất còn lại trong khuôn viên di tích lại bị cỏ dại bao phủ. Nhiều lối đi gần như bị cỏ mọc lấn chiếm, cây dại phát triển um tùm, khiến cảnh quan trở nên hoang hóa, nhếch nhác.
Đáng chú ý, nhiều cành cây sau khi bị chặt bỏ không được thu gom, nằm ngổn ngang trong khuôn viên. Những thảm cỏ, mảng xanh từng được đầu tư xây dựng để tạo cảnh quan cho khu di tích nay không được chăm sóc thường xuyên, khiến tổng thể công trình thiếu sức sống.
Không chỉ cảnh quan bên ngoài, một số hạng mục phục vụ khách tham quan cũng bộc lộ dấu hiệu xuống cấp. Những căn nhà mát, mái che bằng lá dừa tại khu vực lối xuống địa đạo đã mục nát, hư hỏng sau thời gian chịu tác động của nắng mưa.
Bên trong khu vực tái hiện đời sống, sinh hoạt và chiến đấu của quân dân Long Phước, các ma-nơ-canh được bố trí để minh họa hình ảnh chiến sĩ, người dân trong thời kỳ kháng chiến cũng không được bảo quản đúng mức. Quần áo vải trên nhiều ma-nơ-canh bị chuột và côn trùng cắn rách nham nhở, có chỗ để lộ phần thân bên trong, làm mất đi tính trang nghiêm và giá trị trực quan của không gian trưng bày.
Bộ áo của ma-nơ-canh nữ rách nát, lộ bộ phận nhạy cảm khiến nhiều du khách ái ngại
ẢNH: NGUYỄN LONG
Một hướng dẫn viên tại di tích cho biết, tình trạng này khiến không ít du khách phản ánh khi đến tham quan.
"Khách xuống địa đạo tham quan thấy ma-nơ-canh, nhất là ma-nơ-canh nữ, mặc quần áo rách nát thì phản ứng, thắc mắc vì sao không thay trang phục mới. Hệ thống điện chiếu sáng bên dưới địa đạo cũng không được mở", hướng dẫn viên chia sẻ.
Hơn 105 tỉ đồng đầu tư, nhiều công trình chưa phát huy giá trị
Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 34, công nhận Địa đạo Long Phước là Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia. Đây không chỉ là chứng tích của một thời kỳ chiến tranh gian khổ mà còn là địa chỉ đỏ có ý nghĩa trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Cổng vào địa đạo Long Phước
ẢNH: NGUYỄN LONG
Từ tháng 2.1992, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) đã triển khai khôi phục, tôn tạo khu di tích, xây dựng phòng trưng bày lưu niệm nhằm bảo tồn những giá trị lịch sử và phục vụ khách tham quan. Đặc biệt, tháng 7.2019, dự án "Tu bổ, tôn tạo Di tích Địa đạo Long Phước, thành phố Bà Rịa" được khởi công với tổng mức đầu tư hơn 105 tỉ đồng. Công trình hoàn thành, đưa vào sử dụng khoảng tháng 10.2022.
Dự án được triển khai trên diện tích khoảng 5,5 ha, với mục tiêu chống xuống cấp địa đạo hiện hữu, bảo tồn và tái hiện những giá trị lịch sử, văn hóa trong hai cuộc kháng chiến của quân và dân Long Phước. Nhiều hạng mục được đầu tư xây dựng, phục dựng đồng bộ. Trong đó, khoảng 1.200 mét đường địa đạo được phục chế, tôn tạo để phục vụ tham quan; hệ thống hạ tầng kỹ thuật, nhà ban quản lý, nhà bảo vệ, chòi nghỉ, cây xanh và thảm cỏ cũng được xây dựng.
Mái chòi mát rách
ẢNH: NGUYỄN LONG
Đặc biệt, dự án phục dựng 4 ngôi nhà chữ Đinh, mỗi căn có diện tích khoảng 130 m², tái hiện không gian sinh hoạt của người dân trong làng kháng chiến. Các căn nhà được bố trí không gian nhà trên, nhà dưới với phòng khách, nơi thờ tự, phòng ngủ, bếp và khu vực ăn uống.
Một công trình đáng chú ý khác là nhà truyền thống cao 3 tầng, diện tích xây dựng khoảng 715 m², gồm một tầng hầm và hai tầng lầu. Theo thiết kế, tầng hầm và tầng 1 dành cho trưng bày hiện vật; tầng 2 bố trí phòng đọc, hai phòng chiếu phim và phòng kỹ thuật.
Có thể thấy, với quy mô đầu tư như vậy, Địa đạo Long Phước được kỳ vọng không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích chiến tranh mà còn trở thành một không gian giáo dục lịch sử, văn hóa và phục vụ du lịch có sức hấp dẫn. Thế nhưng, khi công trình đã hoàn thành và đưa vào sử dụng, câu chuyện quản lý, vận hành và phát huy giá trị lại trở thành vấn đề đáng quan tâm.
Theo ghi nhận thực tế, tình trạng cỏ dại mọc um tùm, các hạng mục phục dựng hư hỏng và cảnh quan thiếu chăm sóc khiến nhiều người không khỏi tiếc nuối.
Một nguyên lãnh đạo UBND xã Long Phước (thành phố Bà Rịa, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, nay thuộc phường Tam Long, TP.HCM), bày tỏ sự ngao ngán khi chứng kiến tình trạng của khu di tích.
Theo vị này, đây là di tích lịch sử cấp quốc gia, từng được đầu tư trùng tu, cải tạo với kinh phí lên đến cả trăm tỉ đồng nhưng lại không có người quản lý, chăm sóc thường xuyên, dẫn đến tình trạng xuống cấp, gây lãng phí nguồn lực đầu tư.
Cỏ phủ kín một cửa hang trong di tích
ẢNH: NGUYỄN LONG
Một nhân viên quản lý di tích này cho hay khu nhà truyền thống được đầu tư nhiều tầng, khang trang nhưng từ khi hoàn thành đến nay vẫn trong tình trạng đóng cửa, chưa trưng bày hiện vật, chưa bố trí phòng đọc và phòng chiếu phim như thiết kế ban đầu.
Đối với một di tích lịch sử quốc gia như Địa đạo Long Phước, công tác bảo quản không đơn thuần là giữ gìn cảnh quan mà còn là trách nhiệm bảo vệ những chứng tích lịch sử gắn với sự hy sinh, chiến đấu của nhiều thế hệ cha ông. Nếu những bộ trang phục tái hiện lịch sử bị rách nát, những lối đi bị cỏ dại che phủ, hệ thống chiếu sáng không hoạt động và nhà truyền thống đóng cửa kéo dài, thì những giá trị mà dự án hướng đến sẽ khó được truyền tải đầy đủ đến người tham quan.
Trao đổi với PV Báo Thanh Niên ngày 3.11, một lãnh đạo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng Bà Rịa (phường Bà Rịa) cho biết dự án "Tu bổ, tôn tạo Di tích Địa đạo Long Phước, thành phố Bà Rịa" được ban này làm chủ đầu tư. Năm 2022 khi dự án hoàn thành đã bàn giao cho UBND xã Long Phước cũ, nay là phường Tam Long quản lý.
"Ban làm chủ đầu tư, đã bàn giao công trình, mà hiện nay thấy công trình do mình đầu tư đang xuống cấp cũng thấy xót… Hiện ban đang xin tiếp tục triển khai dự án giai đoạn 2 để trưng bày hiện vật trong nhà truyền thống nhưng đây mới là kế hoạch", vị lãnh đạo này nói.
Địa đạo Long Phước là một trong những chứng tích lịch sử tiêu biểu của quân và dân Bà Rịa trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Theo số liệu lịch sử được công bố, tổng chiều dài hệ thống địa đạo lên đến khoảng 3.600 mét. Riêng khu vực ấp Bắc là nơi diễn ra nhiều trận đánh ác liệt, trở thành một trong những địa điểm ghi dấu tinh thần chiến đấu kiên cường của quân và dân địa phương. Một trong những dấu mốc lịch sử đáng chú ý là trận chiến đấu kéo dài 44 ngày đêm, từ ngày 5.3 đến 11.4.1963, khi lực lượng du kích và bộ đội địa phương kiên cường chống lại các cuộc càn quét của đối phương.