Nguồn tài trợ cho y tế bị thu hẹp, công tác chống dịch ở châu Phi - “mắt xích yếu” của hệ thống y tế toàn cầu - gặp trở ngại, cùng bối cảnh xung đột, cạnh tranh địa chính trị gay gắt là những vấn đề mà không một quốc gia hay khu vực nào có thể “đơn thương độc mã” giải quyết.
Đợt bùng phát dịch Ebola hiện nay không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng y tế ở tầm quốc gia hay khu vực, mà còn đang phơi bày những vấn đề của hệ thống y tế toàn cầu, trong đó có nỗi lo về xu hướng thu hẹp hợp tác quốc tế.
Tổng viện trợ phát triển cho y tế toàn cầu chỉ còn khoảng 39 tỷ USD trong năm 2025, xuống mức thấp nhất trong hơn 15 năm qua và được dự báo có thể giảm còn 36 tỷ USD vào năm 2030. Nguyên nhân chính là các quốc gia tài trợ chuyển hướng ưu tiên ngân sách, tập trung nguồn lực vào các vấn đề khác, trong đó có phục hồi kinh tế. Sự cắt giảm nguồn viện trợ nước ngoài, theo nhận định của giới chuyên gia, có thể gây ra cú sốc có quy mô tương đương “một đại dịch toàn cầu hoặc một cuộc xung đột vũ trang lớn” đối với nhiều nước có thu nhập thấp và trung bình, dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng.
Châu Phi đang là tâm điểm của dịch Ebola. Các đợt bùng phát do vi-rút Bundibugyo gây ra đã cướp đi sinh mạng của nhiều người tại Cộng hòa Dân chủ (CHDC) Congo, với tổng số ca nhiễm là hơn 9.200. Dịch bệnh bùng phát giữa lúc làn sóng xung đột vũ trang và di dời, tị nạn tại khu vực dâng cao. Bối cảnh này khiến Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đặc biệt lo ngại về các “lỗ hổng” trong công tác giám sát dịch tễ, năng lực xét nghiệm, phòng ngừa, phản ứng khẩn cấp… ở các quốc gia vốn đã có hệ thống y tế rơi vào cảnh kiệt quệ từ trước.
Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) cùng các nhà tài trợ quốc tế lớn mới đây cam kết dành hơn 470 triệu USD hỗ trợ CHDC Congo ứng phó dịch Ebola. Cứu trợ khẩn cấp là cần thiết, song để Lục địa Đen không còn bị động trước những cuộc khủng hoảng khác trong tương lai, cộng đồng quốc tế cần chuyển dần sang đầu tư dài hạn và chuyển giao công nghệ. Liên minh châu Phi (AU) đề ra mục tiêu tự cung ứng 60% nhu cầu vaccine của toàn châu lục vào năm 2040, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ vị thế phụ thuộc nhập khẩu vắc-xin sang chủ động tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ngân hàng Đầu tư châu Âu, Ủy ban châu Âu và Tập đoàn Tài chính quốc tế (IFC) cam kết hỗ trợ xây dựng cơ sở sản xuất đa vắc-xin khép kín đầu tiên của châu Phi tại Nam Phi. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở việc có thể xây dựng được nhà máy sản xuất vaccine hay không, mà còn là làm sao để nhà máy vận hành hiệu quả trên thực tế. Lục địa Đen cần một “hệ sinh thái” y tế hoàn chỉnh, từ đào tạo nhân lực, xây dựng hệ thống xét nghiệm cho đến sản xuất vắc-xin và giám sát tình hình diễn biến dịch bệnh.
Bên cạnh các vấn đề “muôn thuở” như thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực, tình trạng xung đột, bạo lực ảnh hưởng đến các cơ sở y tế hay hạ tầng giao thông yếu kém cản trở vận chuyển thuốc men, thiết bị y tế… thì bài toán đầu tư tài chính dài hạn cho hoạt động nghiên cứu, vận hành cũng tương đối nan giải. Tại hơn 50% số quốc gia ở châu Phi, chi phí trả lãi cho các khoản nợ nước ngoài còn cao hơn ngân sách dành cho y tế. Theo Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, năm 2023, châu Phi nhận được khoảng 74 tỷ USD viện trợ phát triển chính thức nhưng lại thất thoát khoảng 90 tỷ USD do các dòng tài chính bất hợp pháp.
Bài học về sự sẻ chia trách nhiệm, đồng hành và hỗ trợ được rút ra từ đại dịch Covid-19 vẫn còn nguyên giá trị, khi hiểm họa bùng phát các dịch bệnh khác trong tương lai vẫn luôn rình rập. Mỗi đợt dịch sẽ là phép thử cam go đối với tinh thần đoàn kết quốc tế. Tăng cường sức chống chịu cho hệ thống y tế toàn cầu vừa phụ thuộc nhiều vào quyết tâm khai thác tiềm lực của từng quốc gia, khu vực, vừa cần cơ chế hợp tác liên tục, chặt chẽ, minh bạch và phản ứng nhanh của cộng đồng quốc tế.
MINH HẰNG