Ở buổi ra mắt bản dịch tiểu thuyết tại Hà Nội, ông Lê Đức Mẫn cho biết cảm động khi được nhiều bạn đọc quan tâm, đón nhận ấn phẩm. Dịch giả dành khoảng ba năm để chuyển ngữ, đối diện khó khăn mà ông mô tả là ''trùng trùng điệp điệp''.
Một trong những khó được ông nêu ở ngay câu dịch đầu tiên: ''Mọi gia đình hạnh phúc thảy đều giống nhau. Mọi gia đình bất hạnh mỗi nhà một vẻ''. Tuy nhiên, trước ông, mỗi dịch giả có một cách chuyển ngữ. Chẳng hạn, bản dịch của Nhị Ca và Dương Tường ghi: ''Mọi gia đình sung sướng đều giống nhau, nhưng mỗi gia đình bất hạnh lại khổ sở theo cách riêng''. Hay bản của Vũ Ngọc Phan và Vũ Minh Thiều viết: ''Ở đời, tất cả mọi sự sung sướng đều giống nhau, nhưng mỗi sự đau khổ lại có riêng một bộ mặt''.
Từ thập niên 1930, Anna Karenina của đại văn hào Nga Lev Tolstoy đã được dịch ở Việt Nam. Năm 1937, nhà văn Vũ Ngọc Phan chuyển ngữ tiểu thuyết và đăng trên tạp chí Pháp Việt tại Hà Nội, báo Tràng An ở Huế, sau đó in thành sách Anna Kha Lệ Ninh. Năm 1973, Nhà xuất bản Đất Sống ấn hành Anna Karénine, được Mạc Thái Phong dịch theo bản tiếng Pháp của Henri Mongault. Năm 1978 có thêm hai bản chuyển ngữ từ tiếng Anh, Pháp của dịch giả Nhị Ca và Dương Tường.
Trước bối cảnh này, ông Lê Đức Mẫn tự đặt câu hỏi: ''Vậy thì cần gì phải dịch lại nữa chứ? Sự ngại ngần lớn nhất của tôi, đó là người đi sau phải cố tránh những cái bóng của những người đi trước''. Ban đầu, ông không có ý định chuyển ngữ tiểu thuyết bởi nghĩ ''nó đã có vị trí hàng đầu trên thế giới, đã chiếm được trái tim của độc giả cả nước suốt thế kỷ qua, đã ở 'chiếu trên' trong nền văn học dịch Việt Nam''.
Dịch giả Lê Đức Mẫn tại buổi ra mắt ấn phẩm ''Anna Karenina'', hôm 6/11. Ảnh: Phương Linh
Theo ông, việc dịch tác phẩm là một nghĩa vụ. Từ năm 2012, ông Lê Đức Mẫn được Hội Nhà văn Việt Nam giao làm Phó Giám đốc Quỹ Hỗ trợ quảng bá văn học Việt Nam - Liên bang Nga, nhằm quảng bá văn học Nga ở Việt Nam và ngược lại. Trong khoảng 10 năm (2012-2022), tổ chức đã xuất bản được 45 đầu sách dịch sang tiếng Việt, chủ yếu là các tác phẩm cổ điển và đương đại của văn học Nga. Năm 2019, theo hợp đồng, Quỹ quyết định in lại Anna Karenina theo bản chuyển ngữ mới nhất từ tiếng Anh, Pháp của dịch giả Dương Tường và Nhị Ca.
''Phía Nga nói đã là sách Nga, nhất là tác phẩm cổ điển của nhà văn Lev Tolstoy thì nhất thiết phải được dịch từ ngôn ngữ gốc. Tôi tự an ủi: Đây là dịp để mình được đọc kỹ lưỡng nguyên bản'', ông Lê Đức Mẫn nói. Dịch giả cho rằng việc tham khảo các bản dịch trước là điều tất yếu, nhưng phải căn cứ vào nguyên bản để bổ sung, thay đổi.
Hai tập sách dịch ''Anna Karenina'' từ tiếng Nga do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam phát hành. Ảnh: Nhà xuất bản cung cấp
Theo ông, nước Nga có đặc điểm ngôn ngữ đặc thù. Chẳng hạn có những từ chỉ sự âu yếm, dịu dàng, được viết theo cách mà ít nơi khác có. Ông lấy ví dụ từ ''mẹ ơi'' trong tiếng Nga và đề xuất dịch lại thành ''mẹ thân yêu ơi'', ''mẹ của con ơi''.
Trong công việc, dịch giả sử dụng từ điển nhiều đến mức các cuốn đều cũ, rách. Gần đây, ông có thêm sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo. Buổi tối trước khi diễn ra sự kiện giới thiệu bản dịch Anna Karenina, ông tiếp tục mở từ điển tra cứu. Dù đã ở tuổi 85, ông vẫn ngồi máy tính làm việc ít nhất năm giờ một ngày.
Dịch giả Lê Đức Mẫn 85 tuổi, quê ở Hà Nam (nay là Ninh Bình). Năm 1960, ông bắt đầu theo học tiếng Nga tại khoa Ngoại ngữ, trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ra trường, ông về công tác, giảng dạy ở trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội (nay là trường Đại học Hà Nội) đến khi nghỉ hưu năm 2002. Tại đây, dịch giả có hơn 20 năm làm Trưởng bộ môn dịch thuật khoa tiếng Nga. Ông đã biên dịch hơn 40 tác phẩm văn học từ tiếng Nga sang tiếng Việt.
Dịch giả Lê Đức Mẫn nói về đặc thù tiếng Nga
Ông Lê Đức Mẫn nói về một trong những đặc thù của tiếng Nga. Video: Phương Linh
Tiểu thuyết của nhà văn Lev Tolstoy kể cuộc đời của Anna Karenina, một phụ nữ xinh đẹp, thông minh, lãng mạn nhưng cuộc sống nhiều đau khổ. Ở bên người chồng quyền lực Aleksei Karenin nhưng cô luôn cảm thấy ngột ngạt với cuộc hôn nhân thiếu tình yêu. Bước ngoặt xảy ra khi cô gặp bá tước Vronsky trên một chuyến tàu. Mối tình giữa hai người đẩy Anna vào vòng xoáy của đam mê, đi kèm là sự đàm tiếu của xã hội và những giằng xé nội tâm. Cô dần bị cô lập, mất đi vị thế xã hội, tình mẫu tử bị chia cắt và rơi vào tuyệt vọng.
Không chỉ xoay quanh Anna Karenina, tác phẩm còn đề cập những vấn đề của xã hội quý tộc Nga thế kỷ 19. Đó là mâu thuẫn giữa tự do cá nhân và quan niệm về đạo đức, sự đối lập giữa những giá trị truyền thống và các thay đổi của thời đại.
Hơn 150 năm từ khi ra đời, sách liên tục được dịch và xuất bản trên toàn thế giới, được giảng dạy ở các trường đại học. Ấn phẩm cũng được chuyển thể thành các bộ phim ở Nga, Hollywood và nhiều nơi khác.
Nhà văn Pháp Marcel Proust nhận định: ''Anna Karenina là một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất, nhấn mạnh sự tinh tế khi khắc họa tâm lý nhân vật''. Nhà văn Mỹ Henry James viết: ''Tolstoy đã thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về bản chất con người thông qua tác phẩm''.
Lev Nikolayevich Tolstoy (1828-1910), sinh ra trong một gia đình quý tộc ở Nga. Năm 1851, ông hoàn thành truyện ngắn đầu tay Câu chuyện ngày hôm qua. Thời gian sau đó, nhà văn liên tiếp xuất bản các truyện ngắn và vừa trước khi viết Chiến tranh và hòa bình (1865-1869), một trong hai ấn phẩm đồ sộ nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông, bên cạnh Anna Karenina. Ngoài là tiểu thuyết gia, ông còn là nhà triết học, người theo chủ nghĩa hòa bình, nhà cải cách giáo dục, nhà tư tưởng đạo đức.
Phương Linh