Kỳ họp thứ tư HĐND TP Hà Nội hôm 15/6 đã thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án bảo quản, tu bổ phục hồi Điện Kính Thiên - Di tích Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long.
Theo tờ trình của UBND TP Hà Nội, dự án thuộc nhóm A có sơ bộ tổng mức đầu tư 1.686 tỷ đồng, thời gian thực hiện 2026-2030.
Được sự đồng thuận của UNESCO và Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS), đồng thời, thực hiện chỉ đạo của UBND TP Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ tại nền Điện Kính Thiên năm 2026.
Các nhà khoa học công bố kết quả khai quật vào ngày 14/9, với nhiều thông tin quan trọng, cho thấy đã sẵn sàng phục dựng điện Kính Thiên.
Thiên thời, địa lợi, nhân hòa
Cuộc khai quật khảo cổ học năm 2026 đã cung cấp thêm nhiều tư liệu mới, quan trọng về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng của nền điện Kính Thiên; dấu tích sân điện Kính Thiên, vật liệu xây dựng bó nền điện, cấu trúc sân điện Kính Thiên ở khu vực phía Tây và một số dấu tích kiến trúc liên quan khác, dấu tích nền điện Long Thiên thời Nguyễn
GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam - cho rằng kết quả khai quật năm 2026 cùng kết quả nghiên cứu khai quật các năm trước đó đã nhận diện dấu tích kiến trúc chính điện Kính Thiên thời Lê là rõ ràng, minh bạch, đủ cơ sở để làm cuộc “đại phục dựng”, với trọng tâm là phục dựng chính điện Kính Thiên.
TS. Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội - nhấn mạnh kết quả khai quật lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi xác định rõ, chính xác hơn quy mô nền móng điện Kính Thiên, cung cấp thêm cơ sở khoa học cho việc phục dựng công trình. Ông khẳng định đây là thời điểm “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để có thể thực hiện ngay việc phục dựng điện Kính Thiên.
Với những cơ sở khoa học đã tích lũy, TS. Phạm Quốc Quân - nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia - cho rằng hiện nay là thời điểm thuận lợi để thúc đẩy quá trình nghiên cứu điện Kính Thiên.
Ông cũng dùng cụm từ “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để nói về điều kiện hiện nay, đồng thời cho rằng cần tận dụng thời cơ chín muồi để tiếp tục công việc đã được chuẩn bị trong thời gian dài.
Dù vậy, những vấn đề mà các chuyên gia đặt ra vẫn phải được xem xét trong một chương trình nghiên cứu dài hạn. Trong đó, điện Kính Thiên cần được nghiên cứu trong toàn bộ không gian chính điện và trong mối quan hệ với tổng thể Hoàng thành Thăng Long.
Theo TS. Phạm Quốc Quân, kết quả khảo cổ vừa công bố là một bước tiến đáng ghi nhận, nhưng nghiên cứu phải tiếp tục.
“Không phải hội đồng không đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu thêm rất nhiều nữa. Không chỉ là câu chuyện của điện Kính Thiên mà Hoàng thành Thăng Long còn rất nhiều vấn đề chúng ta cần giải quyết”, ông nói.
Từ kinh nghiệm nghiên cứu và tiếp xúc với nhiều di tích kinh đô, TS. Phạm Quốc Quân nhận định điện Kính Thiên là bài toán vô cùng phức tạp, vô cùng khó khăn. Những kết quả khảo cổ hiện nay, theo ông, là cơ sở để tiếp tục quá trình nghiên cứu lâu dài về trung tâm Hoàng thành Thăng Long.
Khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long đặc biệt phức tạp
Một thông tin khác đáng chú ý được các chuyên gia, nhà khoa học thảo luận là việc nghiên cứu phục dựng điện Kính Thiên đang có chỉ số so sánh tin cậy cao khi đối chiếu với hồ sơ phục dựng của nhiều công trình lớn trên thế giới.
GS.TS Nguyễn Văn Kim - Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia - nhận định quá trình nghiên cứu phục dựng chính điện Kính Thiên đã kéo dài hơn 15 năm và đến nay hình thành bốn nhóm cơ sở khoa học chính, gồm tư liệu lịch sử, kết quả khảo cổ học, nghiên cứu so sánh kiến trúc và các tiêu chí quốc tế về bảo tồn di sản.
Tuy nhiên, dù đánh giá cao những cơ sở khoa học đã tích lũy, GS.TS Nguyễn Văn Kim cho rằng nguyên tắc bảo tồn phải tiếp tục được đặt ở vị trí ưu tiên trong quá trình nghiên cứu và triển khai phương án phục dựng.
Ông nêu quan điểm nếu trong quá trình thực hiện tiếp tục xuất hiện những phát hiện hoặc yếu tố mới có giá trị, phương án hiện có phải được xem xét, điều chỉnh để bảo vệ những dấu tích đó.
“Trong quá trình phục dựng chính điện Kính Thiên, nếu phát hiện những yếu tố mới cần phải bảo tồn thì chúng ta vẫn phải coi trọng các giá trị mới phát hiện”, ông nói.
Quan điểm này cũng có nghĩa phương án phục dựng không nên được coi là một thiết kế bất biến sau khi được lựa chọn, mà cần có khả năng cập nhật theo những bằng chứng khoa học mới.
GS.TS Nguyễn Văn Kim đồng tình với chủ trương tiếp tục tham vấn các chuyên gia quốc tế trong quá trình nghiên cứu và triển khai. Theo ông, với một công trình có tính chất đặc biệt như chính điện Kính Thiên, những vấn đề mới có thể tiếp tục phát sinh và cần được giới chuyên môn trao đổi trước khi đưa ra quyết định.
Từng tham gia, theo dõi hoạt động khảo cổ tại nhiều di tích như Huế, Nam Kinh và Thành Nhà Hồ, TS. Phạm Quốc Quân cho rằng khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long có mức độ phức tạp đặc biệt.
“Tôi vẫn nghĩ không có nơi nào phức tạp hơn khu vực Hoàng thành Thăng Long”, ông nói. Theo TS. Phạm Quốc Quân, nhiều chi tiết liên quan đến các dấu tích, mối quan hệ giữa từng đơn nguyên kiến trúc và tổng thể chính điện vẫn cần được thảo luận.
“Báo cáo sơ bộ không thể nói hết được. Mối quan hệ của các di tích với nhau như thế nào, từng di tích có quan hệ ra sao với các đơn nguyên trong tổng thể chính điện - tất cả câu chuyện đó đều phải tiếp tục đặt ra”, ông nhận định.
Những tranh luận khoa học cần thiết, bởi nghiên cứu điện Kính Thiên không thể chỉ dựa vào một loại tư liệu hay kết quả của một vài cuộc khai quật.
TS. Phạm Quốc Quân cho biết việc nghiên cứu so sánh đã được triển khai từ nhiều năm trước nhằm tìm kiếm những công trình, di tích có liên quan, từ đó đối chiếu với các dấu tích được phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long.
Hướng nghiên cứu này có ý nghĩa trong việc kiểm chứng các giả thuyết và đáp ứng yêu cầu về tính xác thực khi nghiên cứu một di sản thế giới.
Song song với khảo cổ và kiến trúc, nguồn sử liệu cũng đã được nhiều thế hệ nhà khoa học xem xét. Những kết quả này góp phần xác định vị trí, tính chất và vai trò của điện Kính Thiên trong tổng thể kinh thành.
Một hướng nghiên cứu khác là di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có các nghi lễ và hoạt động gắn với không gian chính điện. Theo TS. Phạm Quốc Quân, việc kết hợp nhiều lĩnh vực là cần thiết để từng bước nhận diện diện mạo và chức năng của công trình.
Chuyên gia lưu ý kết quả hiện tại chưa thể khép lại nhiệm vụ nghiên cứu. Không chỉ riêng điện Kính Thiên, toàn bộ Hoàng thành Thăng Long vẫn còn nhiều câu hỏi khảo cổ, kiến trúc và lịch sử cần tiếp tục giải quyết.
Bà Lê Thị Hồng Vân - Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa, Tổng thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam - khẳng định Hoàng thành Thăng Long là điển hình về thực hiện Công ước Di sản thế giới. Bà Lê Thị Hồng Vân dẫn lời ông Lazare Eloundou Assomo - Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới: “Hoàng thành Thăng Long có giá trị quan trọng không chỉ với Việt Nam mà còn với Thế giới, do chưa từng có tiền lệ, gắn với những vấn đề mới liên quan tiến trình phát triển của Di sản, đây là kỳ tích, là đóng góp của Việt Nam, mang lại văn hóa mới cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản thế giới".