Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Ở Dinh Cậu Phú Quốc, Cậu Tài, Cậu Quý chỉ phối thờ hai bên Chúa Ngọc Nương Nương. Người Nam bộ xưa còn gọi nghề đánh cá là "nghề Bà - Cậu".

Ra Phú Quốc hầu như ai cũng đến Dinh Cậu - một trong những điểm tâm linh nổi tiếng nhất nơi đây. Leo lên 29 bậc đá, nhìn thẳng vào chánh điện là bài vị ghi chữ Chúa Ngọc Nương Nương - vị thần được "bản địa hóa" từ nữ thần Thiên Y A Na của miền Trung chuyên bảo hộ ngư dân miền biển. Chúa Ngọc Nương Nương có hai con trai là Cậu Tài, Cậu Quý được phối thờ tại Dinh Cậu dưới danh "Nhị hiền vương Thái tử". Theo tôn ti trật tự, Chúa Ngọc Nương Nương vừa là Thánh Mẫu vừa là mẹ nên phải ở vị trí trang trọng nhất.

Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?- Ảnh 1. — Dinh Cậu nhìn từ trên cao - Ký họa của KTS Lê Duy Lực

Một dấu vết khá thú vị, Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của, xuất bản năm 1895 - 1896 có nhắc "cậu Trày, cậu Quý" là con Bà Chúa Ngọc. Nghĩa là Bà và Cậu đã cùng xuất hiện trong vốn từ Nam kỳ từ cuối thế kỷ 19.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Thanh Lợi còn ghi nhận một cách gọi rất lạ: nghề đánh cá từng được gọi là "nghề Bà - Cậu". Ngư dân thường cúng Bà Cậu để mong bình yên ngoài biển cả và đánh bắt được nhiều cá.

Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?- Ảnh 2. — Lối lên Dinh Cậu - Ký họa của KTS Hoàng Dũng

Vậy tại sao cuối cùng lại thành Dinh Cậu mà không phải Dinh Bà Cậu?

Một cách lý giải cho rằng "Bà" là Mẫu thần tối cao mang tính kiêng sợ, còn "Cậu" mang tính bảo trợ trực tiếp, chuyên "dắt cá" và cứu nạn lúc sóng gió. Cạnh đó, chỉ gọi Dinh Cậu là để phân biệt với Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu kế bên.

Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?- Ảnh 3. — Cổng Dinh Cậu - Ký họa của họa sĩ Ngọc Nguyễn

Về sự ra đời của Dinh Cậu, khoảng cuối thập niên 1870, kỹ sư thủy văn hải quân Pháp J. Renaud đã thấy tại cửa sông Dương Đông có một tảng đá đen lớn, trên đó có ngôi miếu nơi thủy thủ và ngư dân đến dâng lễ vật. Năm 1937 nơi đây được xây lại kiên cố hơn. Diện mạo ngày nay phần lớn từ khi trùng tu Dinh năm 1997. Dinh có mặt bằng dạng chữ Đinh (丁), mái ngói, nóc trang trí lưỡng long, trên cửa có 3 chữ "Thạch Sơn Điện".

Năm 2012, nơi này được xếp hạng di tích cấp tỉnh, loại hình danh lam thắng cảnh.

Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?- Ảnh 4. — Đôi câu đối tại cổng Dinh Cậu cầu mong mưa thuận gió hòa mọi người bình an, vui vẻ - Ký họa của KTS Bùi Hoàng Bảo

Dinh Cậu Phú Quốc: Tên Cậu nhưng giữa chánh điện lại là Bà?- Ảnh 5. — Dinh Cậu trong cái nắng, cái gió của Phú Quốc - Ký họa của KTS Trần Xuân Hồng

Dinh Cậu Phú Quốc từ lâu đã trở thành điểm đến tâm linh nổi tiếng, tọa lạc trên mỏm đá sa thạch đen án ngữ cửa sông Dương Đông. Dù mang tên gọi Dinh Cậu, chánh điện nơi đây lại đặt bài vị thờ Chúa Ngọc Nương Nương, vị thần được bản địa hóa từ Thiên Y A Na chuyên bảo hộ ngư dân miền biển. Hai người con trai của bà là Cậu Tài và Cậu Quý chỉ được phối thờ hai bên dưới danh xưng Nhị hiền vương Thái tử. Dấu vết văn hóa Nam Bộ ghi nhận sự hiện diện của hai vị Cậu từ cuối thế kỷ 19 trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của. Ngư dân xưa thậm chí còn gọi đánh bắt cá là nghề Bà Cậu với niềm tin được che chở bình yên và trúng nhiều tôm cá. Việc ngôi dinh mang tên Dinh Cậu thay vì Dinh Bà Cậu xuất phát từ tâm lý coi Cậu là lực lượng bảo trợ trực tiếp dắt cá cứu nạn, đồng thời để phân biệt với Dinh Bà Thủy Long Thánh Mẫu kế bên. Về lịch sử hình thành, kỹ sư thủy văn hải quân Pháp J. Renaud đã ghi nhận ngôi miếu trên tảng đá đen này từ cuối thập niên 1870. Công trình được xây dựng lại kiên cố vào năm 1937 và mang diện mạo hiện tại sau đợt trùng tu năm 1997 với mặt bằng chữ Đinh cùng ba chữ Thạch Sơn Điện trên cửa. Đến năm 2012, Dinh Cậu chính thức được xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh cấp tỉnh của tỉnh Kiên Giang.