HÀNG HÓA NÀO THUỘC LOẠI RỦI RO CAO?
Theo Nghị định, hoạt động định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thông qua Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc được thực hiện theo lô, mẻ sản xuất, kinh doanh hoặc đến từng đơn vị sản phẩm, hàng hóa, căn cứ mức độ rủi ro. Đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao, việc định danh, xác thực dữ liệu chủ về sản phẩm, hàng hóa và truy xuất nguồn gốc được thực hiện bắt buộc.
Những mặt hàng thuộc diện rủi ro cao bắt buộc phải định danh
Ảnh: Quang Thuần tạo bằng AI
Bộ Công thương lý giải với một sản phẩm thông thường, nếu phát hiện lỗi, doanh nghiệp có thể xử lý trong phạm vi tương đối hẹp nhưng với những sản phẩm có khả năng gây nguy hiểm, một lỗi nhỏ có thể ảnh hưởng rất nhiều người hoặc gây thiệt hại lớn. Nếu doanh nghiệp không biết chính xác sản phẩm thuộc lô nào, đã được đưa đến những đại lý nào và đang nằm ở đâu, việc xử lý sẽ trở nên khó khăn. Ngược lại, nếu từng sản phẩm hoặc từng lô hàng đã được định danh và dữ liệu được ghi nhận xuyên suốt chuỗi cung ứng, doanh nghiệp có thể nhanh chóng xác định phạm vi ảnh hưởng.
Làm rõ hơn, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) giải thích thêm: Bản chất của truy xuất nguồn gốc nằm ở khả năng theo dõi và nhận diện một sản phẩm qua các công đoạn trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Nói cách khác, trước khi truy xuất được một sản phẩm thì sản phẩm đó phải được định danh. Định danh giúp trả lời câu hỏi: đây là sản phẩm nào, của doanh nghiệp nào, thuộc lô nào, được sản xuất vào thời điểm nào? Khi đã có định danh và dữ liệu được ghi nhận tại các công đoạn, doanh nghiệp mới có thể theo dõi được sản phẩm đã đi qua đâu, từ nguyên liệu nào, được sản xuất ra sao, vận chuyển qua những khâu nào và cuối cùng đến tay ai. Đây cũng chính là giải pháp để ngăn chặn và đẩy lùi hàng giả, hàng nhái.
Ông Trần Hữu Linh nêu ví dụ lâu nay vì giá trị vỏ bình gas cao hơn cả giá gas nên có tình trạng vỏ bình gas cũ được các doanh nghiệp tái sử dụng, chiếm dụng lẫn nhau. Nhiều trường hợp lấy vỏ bình gas của đơn vị khác, mài bỏ tên đơn vị sở hữu in trên vỏ bình rồi dán tên của mình lên. Lâu ngày, vỏ bình gas bị mỏng đi, rất nguy hiểm. Theo ông Linh, "bao nhiêu vụ nổ gas là vì thế". Hiện, bình gas là một trong những đối tượng hàng hóa nằm trong danh mục rủi ro cao, bắt buộc phải định danh. "Nếu áp dụng truy xuất nguồn gốc, khi có dấu hiệu vi phạm, lực lượng quản lý thị trường kiểm tra và có thể phát hiện ngay bình này có phải đúng là của công ty này không. Từ đó có thể triệu hồi ngay, tịch thu ngay, không như trước đây đi kiểm tra rất khó phát hiện", ông Linh nói.
DOANH NGHIỆP LO TĂNG THÊM CHI PHÍ
Bên cạnh những lợi ích về quản trị, minh bạch sản phẩm và bảo vệ người tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp cho rằng việc triển khai truy xuất nguồn gốc trên thực tế không đơn giản. Lãnh đạo một doanh nghiệp đồ uống tại Hà Nội chia sẻ khó khăn đầu tiên là không thể đơn giản tận dụng nguyên trạng hệ thống cũ. "Trước đây chúng tôi đã thực hiện truy xuất theo các tiêu chuẩn như ISO, HACCP và GMP, thậm chí có thể truy xuất đến từng lô hàng, biết lô hàng được phân phối cho nhà phân phối nào và tiêu thụ tại địa phương nào. Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu mới thông qua hệ thống nền tảng quốc gia là một phạm trù rộng hơn, đòi hỏi hệ thống công nghệ thông tin mới và cách tổ chức dữ liệu khác. Doanh nghiệp phải rà soát, chuẩn hóa và tổ chức lại dữ liệu từ nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất cho đến sản phẩm đầu ra. Điều này đồng nghĩa với việc phải đầu tư thêm phần cứng, phần mềm, cơ sở dữ liệu và các giải pháp kết nối. Khi số lượng sản phẩm tăng lên, số lượng mã QR được tạo ra và số lần truy xuất cũng tăng theo, kéo theo lượng dữ liệu ngày càng lớn. Doanh nghiệp phải tính toán chi phí lưu trữ, máy chủ, phần mềm và duy trì cơ sở dữ liệu trong nhiều năm. Đây chính là phần chi phí tuân thủ mà chúng tôi đặc biệt quan tâm, bởi khoản đầu tư không chỉ nằm ở thời điểm xây dựng hệ thống mà còn phát sinh trong suốt quá trình vận hành", vị này nói.
Truy xuất nguồn gốc là minh bạch hóa cả chuỗi sản xuất từ nguyên liệu đầu vào đến phân phối
Ảnh: Ngọc Duyên
Ông Phạm Trung Phan Xuân Quang, Giám đốc quản lý hệ thống AgriS (Công ty Thành Thành Công Biên Hòa) đồng tình rằng tổng hợp dữ liệu, minh bạch các chuỗi cung ứng từ nguyên liệu đến thành phẩm là một khối lượng công việc khổng lồ. "Nhưng khó khăn không chỉ nằm ở khối lượng dữ liệu mà còn ở đặc điểm sản xuất nông nghiệp manh mún. Một xe nguyên liệu đưa về nhà máy có thể được thu gom từ rất nhiều khu vực, trong khi mỗi thửa ruộng chỉ có diện tích một hoặc vài héc ta. Khi nhiều nguồn nguyên liệu được tập kết về cùng một địa điểm, doanh nghiệp phải thiết kế lại quy trình để vẫn có thể xác định được nguyên liệu đến từ đâu, thuộc khu vực nào và được đưa vào sản xuất như thế nào. Điều này khiến việc truy xuất nguồn gốc không còn là câu chuyện đơn giản của một chiếc tem hay một mã QR, mà trở thành bài toán tổ chức lại toàn bộ quy trình và dữ liệu của doanh nghiệp", ông Quang cho biết.
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa thì quan tâm nhiều hơn đến chi phí đầu tư và khả năng triển khai. Một đại diện doanh nghiệp nhìn nhận việc truy xuất nguồn gốc có thể triển khai từng bước, bắt đầu từ thu thập dữ liệu đầu vào và định danh sản phẩm đầu ra. Tuy nhiên, ngay cả như vậy, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với chi phí tạo mã, in tem, nhập dữ liệu và vận hành hệ thống. "Nếu mỗi sản phẩm đều phải được nhân viên nhập liệu hoặc kích hoạt thủ công, chi phí nhân công sẽ tăng đáng kể. Vì vậy, doanh nghiệp phải tính toán giữa chi phí đầu tư ban đầu cho các thiết bị tự động hóa với khoản chi phí nhân sự có thể tiết kiệm trong những năm tiếp theo", lãnh đạo một doanh nghiệp thực phẩm tại TP.HCM lo lắng.
Mặt khác, ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Công nghệ Checkee - chuyên gia về triển khai truy xuất nguồn gốc hàng hóa, nhấn mạnh: Một trong những lợi ích lớn nhất của truy xuất nguồn gốc không nằm ở người tiêu dùng mà nằm ngay trong chính doanh nghiệp. Khi quản lý được dữ liệu từ nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất, từng lô hàng, kho bãi, vận chuyển và phân phối, doanh nghiệp có thể biết chính xác sản phẩm của mình đang ở đâu và được hình thành từ những yếu tố nào. Điều này đặc biệt quan trọng khi xảy ra sự cố. Nếu phát hiện một sản phẩm có vấn đề nhưng doanh nghiệp không có dữ liệu truy xuất, phương án an toàn nhất có thể là thu hồi hoặc tiêu hủy trên diện rộng. Truy xuất nguồn gốc vì vậy không chỉ giúp doanh nghiệp "chứng minh nguồn gốc", mà còn giúp quản trị chất lượng, giảm rủi ro và giảm chi phí khi xảy ra sự cố. Đây chính là lợi ích lâu dài mà doanh nghiệp cần tính đến.
Theo Nghị định số 372/2026/NĐ-CP, các bộ quản lý ngành, lĩnh vực có trách nhiệm rà soát, đánh giá và xác định mức độ rủi ro đối với sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý. Việc đánh giá dựa trên các yếu tố liên quan đến khả năng gây mất an toàn, mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe, tài sản, môi trường và những rủi ro có thể phát sinh trong quá trình sản xuất, kinh doanh, sử dụng. Danh mục có thể được cập nhật khi xuất hiện sản phẩm mới hoặc có cảnh báo rủi ro trong nước và quốc tế.