Đinh tút, thế giới khác của đại ngàn - Thanh Niên

Sâu bên trong các bản làng của đồng bào dân tộc thiểu số dọc miền Trường Sơn - Tây nguyên, có những cây lồ ô, nứa, những hòn đá ghép lại và thậm chí cành lá mì, thanh sắt mỏng… cũng thành nhạc cụ.

Giữa không gian xanh biếc của đại ngàn, một thứ âm thanh vừa quen vừa lạ lại ngân lên, lúc réo rắt, khi thủ thỉ, len lỏi qua từng mái nhà sàn, từng triền núi. Đó là tiếng lòng của sáo đinh tút. Không ồn ào như cồng chiêng, không rộn ràng như những nhạc cụ lễ hội khác, tiếng đinh tút mang một vẻ đẹp rất riêng. Nó nhẹ, sâu và có gì đó như lời tâm tình. Người nghe có cảm giác như đang được dẫn dắt vào một thế giới khác: Nơi gió, nước và rừng hòa vào nhau thành một thứ âm nhạc nguyên sơ.

DÀN NHẠC… ĐÀN ÔNG MẶC ÁO PHỤ NỮ

Tiếng sáo cất lên, cả 6 người bắt đầu di chuyển. Họ không đứng yên mà vừa thổi vừa múa, từng bước chân nhún nhảy nhịp nhàng. Cơ thể lắc lư theo tiếng nhạc, tay trái cầm ống sáo, tay phải ép sát vào thân, tạo nên một dáng nghiêng đặc trưng. Cả nhóm di chuyển theo hình vòng cung, chậm rãi xoay ngược chiều kim đồng hồ. Âm thanh và chuyển động hòa quyện vào nhau, tạo nên một "dòng chảy" vừa nhìn vừa nghe đều cuốn hút. Đó không chỉ là biểu diễn âm nhạc, mà là nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa.

Với người làng ở Đăk Răng, xã Dục Nông (Quảng Ngãi), sáo đinh tút từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người Giẻ Triêng. Từ những lúc nghỉ ngơi sau giờ lên rẫy, đến các dịp lễ hội lớn nhỏ, âm thanh của những ống nứa giản dị ấy vẫn đều đặn cất lên, như một cách để con người trò chuyện với thiên nhiên và với chính mình.

Lần đầu chứng kiến một buổi diễn tấu đinh tút tại làng Đăk Răng, nhiều người không khỏi ngỡ ngàng. Đó chỉ là ống nứa được khoét một đầu có hình tam giác để thổi, còn đầu kia giữ mắt nứa, bịt kín lại. Không cầu kỳ, nhưng gây ngạc nhiên bởi cách trình diễn độc lạ. Sáu người đàn ông đứng nối tiếp nhau thành một hàng, mỗi người cầm một ống nứa dài ngắn khác nhau. Người đứng cuối (cầm ống ngắn nhất) lại chính là người giữ nhịp, điều khiển tiết tấu nhanh hay chậm của cả nhóm.

Điều khiến người xem bất ngờ hơn là trang phục. Khác với khi đánh cồng chiêng hay chơi các nhạc cụ khác, đàn ông thường đóng khố, còn những người thổi đinh tút lại khoác tấm thổ cẩm dài từ vai xuống tận chân của phụ nữ Giẻ Triêng. Tay phải giấu bên trong, chỉ để lộ tay trái cầm ống sáo. Dưới lớp vải thổ cẩm ấy, những gương mặt đưa miệng thổi vào lỗ trống trên đầu ống nứa, kèm những bước chân nhún nhảy đều đặn, tất cả tạo nên một không khí vừa huyền bí vừa linh thiêng.

CHUYỆN SAU ỐNG NỨA ĐINH TÚT

Ít ai ngờ rằng thứ âm thanh mê hoặc ấy lại được tạo ra từ những ống nứa rất đơn giản. Mỗi ống chỉ khoảng 3 cm đường kính, một đầu bịt kín bằng mắt nứa, đầu còn lại được vát chéo tạo thành miệng thổi. Một bộ đinh tút thường có 6 ống, tương ứng với 6 người diễn tấu. Ống dài phát ra âm trầm, ống ngắn cho âm cao. Khi hòa vào nhau, 6 cao độ ấy tạo nên giai điệu vừa buồn vừa đẹp, như tiếng lòng của con người giữa đại ngàn.

Nhưng để tạo nên sự hòa quyện ấy không hề đơn giản. Người thổi phải có sức khỏe, có kỹ thuật điều khiển hơi và nhất là có "tai nghe" tinh tế. Chỉ cần lệch một nhịp, cả bản nhạc sẽ mất đi sự hài hòa. Quá trình diễn tấu, các ống không thổi cùng lúc mà theo từng cặp. Từ cặp ngắn nhất mở đầu, rồi đến cặp trung và cuối cùng là cặp dài. Khi tất cả cùng hòa một dòng, âm thanh dâng lên thành một lớp sóng liên tục, không dứt.

Già làng Brol Vẻ kể, nguồn gốc của đinh tút không mang màu sắc huyền thoại, mà gần với quá trình sản xuất của người Giẻ Triêng. Ngày xưa, vợ chồng người Giẻ Triêng gieo hạt bằng cách chọc lỗ, tra hạt: chồng dùng gậy chọc, vợ đi sau lấy hạt từ ống nứa gieo vào lỗ. Trên vùng rừng núi cao, gió thổi qua những ống nứa mang thanh âm trầm bổng, du dương. Âm thanh mộc mạc ấy đã thành tính nghệ thuật trong tâm hồn người Giẻ Triêng. Rồi đến ngày có nghệ nhân tài hoa thổi hồn vào những ống nứa ấy và tạo nên nhạc cụ độc đáo đinh tút. Đinh tút không chỉ thổi trên rẫy trên rừng, mà dùng để thổi vào ngày lễ hội gọi hồn lúa của dân tộc này.

Truyền thuyết cũng lý giải vì sao bộ nhạc cụ này khi biểu diễn phải là 6 người. Ngày xưa, có 6 chị em nhỏ ở cùng nhau, cha mẹ đi rẫy xa. Những đêm nhớ cha mẹ, các em ôm nhau và nghe thấy âm thanh kỳ lạ phát ra như tiếng dế dưới sàn nhà. Từ đó, mỗi lần nhớ cha mẹ, những đứa trẻ lại mang những ống nứa cũ, bắt chước âm thanh hằng đêm nghe được để dỗ nhau ngủ. Dần dần, 6 ống nứa trở thành một bộ nhạc cụ...

Không chỉ là nhạc cụ giải trí, đinh tút còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Theo già làng Brol Vẻ, ngày xưa đinh tút được dùng trong lễ gọi hồn lúa - một nghi thức quan trọng của người Giẻ Triêng. Họ tin rằng hồn lúa là một cô gái trẻ, yếu đuối và nhút nhát. Nếu thấy đàn ông, cô sẽ xấu hổ mà bỏ đi, dẫn đến mất mùa. Vì vậy, khi diễn tấu đinh tút, 6 người đàn ông phải khoác trang phục như phụ nữ để "đánh lừa" hồn lúa. Tập tục ấy dần trở thành quy định, truyền từ đời này sang đời khác, tạo nên nét độc đáo không nơi nào có.

Có lẽ chính yếu tố tín ngưỡng này đã làm cho âm thanh đinh tút mang một chiều sâu khác biệt. Nó không chỉ là âm nhạc, mà còn là lời cầu mong cho mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình yên, cho con người biết yêu thương nhau hơn. Với người Giẻ Triêng, sáo đinh tút không chỉ là nhạc cụ, mà là niềm tin, là tiếng nói của núi rừng vùng biên giới… (còn tiếp)