Một doanh nghiệp được thành lập từ năm 2009, khi chủ doanh nghiệp cùng những người bạn còn trẻ và mang nhiều kỳ vọng về việc khởi nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh sau đó gặp khó khăn.
Doanh nghiệp vẫn thực hiện các nghĩa vụ báo cáo thuế trong những năm đầu và làm thủ tục tạm ngừng hoạt động từ năm 2013. Khi đó, chủ doanh nghiệp cho biết nhận thức về các nghĩa vụ thuế còn hạn chế, chỉ đơn giản nghĩ rằng khi công ty không hoạt động, không có doanh thu, không xuất hóa đơn thì cũng không còn phát sinh nghĩa vụ đáng kể.
Sau khi tạm ngừng, chủ doanh nghiệp dần không để ý đến công ty. Theo chia sẻ, công ty không có doanh thu, không xuất hóa đơn, không có người lao động, tài sản hay hoạt động kinh doanh thực tế.
Đến khi làm việc lại với cơ quan thuế, chủ doanh nghiệp được xác định công ty đang ở tình trạng “không hoạt động tại địa chỉ đăng ký”. Cơ quan thuế đưa ra bảng tính các khoản phải nộp gồm khoảng 3,6 triệu đồng tiền thuế còn nợ, 22 triệu đồng lệ phí môn bài, khoảng 16,2 triệu đồng tiền chậm nộp và hai khoản khoảng 11,5 triệu đồng liên quan đến hồ sơ khai thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp. Tổng cộng số tiền lên tới hơn 64,8 triệu đồng.
Chủ doanh nghiệp cho biết để hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động, ngoài các khoản phải xử lý với cơ quan thuế, còn phải tính thêm khoảng 15 triệu đồng chi phí thuê dịch vụ.
Tương tự, trên các diễn đàn về thuế, không ít đại diện doanh nghiệp cho biết đơn vị đã ngừng hoạt động nhiều năm nhưng chưa làm thủ tục chấm dứt. Đến khi muốn giải thể, họ mới phát hiện còn hàng loạt nghĩa vụ phải xử lý, kéo theo các khoản tiền từ vài chục triệu, thậm chí lên tới cả trăm triệu đồng.
Cửa hàng ở TPHCM đóng cửa (Ảnh: Bảo Quyên).
Anh Hoàng Tuấn (Hưng Yên) cũng cho biết thành lập công ty từ năm 2013, sau đó không hoạt động. Đến năm 2015, công ty có quyết định giải thể. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm, anh vào ứng dụng eTax Mobile kiểm tra, phát hiện doanh nghiệp rơi vào trạng thái “Người nộp thuế ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế”. “Giờ mới phát hiện ra tình trạng này thì không biết liệu sẽ mất bao nhiêu tiền để khóa mã số thuế. Trên các diễn đàn gần đây nhiều người phản ánh khai sinh mã số thuế hết vài triệu mà khai tử có khi hết cả trăm triệu nên tôi cũng hoang mang, chưa biết nên làm gì”, anh nói.
Anh cho biết tạm thời sẽ “án binh bất động”, chờ hướng dẫn và chủ trương từ Nhà nước về các trường hợp giống anh.
94.991 doanh nghiệp, tổ chức được chấm dứt mã số thuế
Theo số liệu từ Cục Thuế, 8 tháng đầu năm, cơ quan thuế hoàn tất chấm dứt hiệu lực mã số thuế đối với 94.991 doanh nghiệp, tổ chức. Trong đó, chỉ có 23.017 trường hợp là hồ sơ đề nghị chấm dứt trong năm 2026. Gần 72.000 trường hợp còn lại là các hồ sơ được nộp từ năm 2025 trở về trước, được cơ quan thuế tập trung xử lý trong khuôn khổ Chiến dịch “Làm sạch mã số thuế”.
“Như vậy, việc số doanh nghiệp, tổ chức rời khỏi hệ thống quản lý thuế tăng mạnh trong năm nay không đồng nghĩa với việc số doanh nghiệp thực tế rút khỏi thị trường tăng tương ứng. Một phần đáng kể phản ánh quá trình cơ quan thuế xử lý các hồ sơ tồn đọng, cập nhật lại trạng thái pháp lý và làm sạch dữ liệu quản lý”, Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn nói hôm 4/9.
Các cửa hàng ở TPHCM đóng cửa, dừng hoạt động (Ảnh: Bảo Quyên).
Trao đổi với phóng viên Dân trí, luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, phân tích số tiền để giải quyết tình trạng doanh nghiệp “bỏ quên” cấu thành từ 4 khoản chính.
Thứ nhất là lệ phí môn bài các năm. Do không thông báo tạm ngừng, doanh nghiệp bị tính lệ phí môn bài liên tục nhiều năm (khoảng 2-3 triệu/năm). Trong khi đó, thuế và lệ phí thì không có thời hiệu truy thu. Thứ 2 là tiền chậm nộp tiền thuế gốc và lệ phí môn bài tính theo mức 0,03%/ngày. “Khoản lãi mẹ đẻ lãi con này trong hơn 10 năm là rất lớn”, ông nói.
Thứ 3 là tiền phạt vi phạm thủ tục. “Bị phạt kịch khung cho các tờ khai bị thiếu trong thời hiệu 2 năm gần nhất khi doanh nghiệp buộc phải khôi phục mã số thuế để làm thủ tục giải thể”, luật sư phân tích. Ngoài ra còn là chi phí dịch vụ pháp lý/kế toán. Theo đó, do hồ sơ bị treo quá lâu, người dân không thể tự làm mà phải thuê dịch vụ dọn dẹp sổ sách. Số tiền này đôi khi chiếm đến 30-40% tổng chi phí để xử lý.
Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá nguy cơ tạo ra tình trạng “không thể thoát ra”, nhất là với doanh nghiệp đã thực tế ngừng hoạt động nhiều năm và không còn nguồn lực tài chính.
“Về nguyên tắc, quy định doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác là hợp lý, bởi pháp luật phải bảo vệ Nhà nước, người lao động, chủ nợ và đối tác. Điều 207 Luật Doanh nghiệp hiện hành vẫn xác định rõ điều kiện này”, ông nói.
Tuy nhiên, vị này lưu ý vấn đề phát sinh khi ngoài nghĩa vụ thực chất, doanh nghiệp còn phải xử lý một lượng lớn hồ sơ, kê khai, tiền chậm nộp, xử phạt hành chính và chi phí phục dựng sổ sách tích tụ qua nhiều năm. Một doanh nghiệp không còn hoạt động và không còn tiền lại phải bỏ thêm hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng mới đủ điều kiện chấm dứt pháp nhân thì rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn.
Vị này cho rằng pháp luật cần phân biệt giữa nghĩa vụ tài chính thực sự phải thanh toán với chi phí tuân thủ phát sinh do tồn đọng thủ tục. Nghĩa vụ với chủ nợ, người lao động và Nhà nước không thể xóa tùy tiện. Nhưng với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động lâu, không có dấu hiệu gian lận, nên nghiên cứu cơ chế giải thể rút gọn và xử lý theo mức độ rủi ro. “Nếu không, chúng ta có thể tạo ra một nhóm doanh nghiệp chết trên thực tế nhưng không đủ khả năng chết về pháp lý”, ông nói.
Luật sư đề xuất “khai tử” tự động doanh nghiệp “chết trên giấy”
Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, để xử lý tình trạng doanh nghiệp “chết trên giấy” nhiều năm nhưng vẫn phát sinh nghĩa vụ, cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng phân loại doanh nghiệp và giảm thủ tục đối với những trường hợp thực tế không còn hoạt động.
Thứ nhất, cần nghiên cứu cơ chế “xóa tên tự động” đối với doanh nghiệp không còn hoạt động. Luật sư đề xuất sửa đổi Luật Doanh nghiệp, tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia như Singapore, Anh.
Theo đó, nếu doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không thực hiện báo cáo tài chính hoặc tờ khai thuế trong 3 năm liên tiếp và không có nợ thuế gốc, hoặc chỉ còn khoản nợ dưới một ngưỡng nhất định, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế có thể chủ động chấm dứt hiệu lực mã số thuế, đồng thời xóa tên doanh nghiệp khỏi sổ đăng ký.
Thứ hai, tách thời điểm chấm dứt pháp nhân khỏi việc xử lý nghĩa vụ thuế còn tồn đọng. Luật sư Tuấn đề xuất cho phép một số doanh nghiệp vừa và nhỏ, không có khoản nợ thuế của bên thứ 3, được nộp đơn giải thể trên cơ sở cam kết tự kê khai. Khi đó, mã số thuế được đóng để ngăn việc tiếp tục phát sinh các nghĩa vụ báo cáo hoặc khoản phải nộp mới.
Thứ ba, cần có cơ chế ân hạn hoặc miễn một số khoản phạt thủ tục và lệ phí môn bài đối với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế. Theo đề xuất, những doanh nghiệp chứng minh được hoặc được cơ quan thuế xác định đã ngừng hoạt động, không có dòng tiền, không xuất hóa đơn trong thời gian bị khóa mã số thuế có thể được xem xét miễn truy thu lệ phí môn bài và tiền phạt do vi phạm thủ tục kê khai.
Thứ tư, cơ quan quản lý cần chuyển từ cách xử lý bị động sang cảnh báo sớm. Luật sư Tuấn đề xuất xây dựng hệ thống cảnh báo vi phạm chủ động, tận dụng dữ liệu từ VNeID, eTax Mobile và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để thông báo trực tiếp cho người đại diện theo pháp luật ngay khi doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm, chẳng hạn chậm nộp tờ khai đầu tiên.
Doanh nghiệp “chết thật” nhưng hồ sơ chưa đóng: Cần một cơ chế rút gọn
Luật sư Hoàng Hà đề xuất thiết kế cơ chế thuế theo nguyên tắc thu đủ nghĩa vụ thuế thực chất, nhưng không để chi phí thủ tục trở thành “án treo” đối với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động.
Ông Hà cho rằng phải tách rõ 3 khoản gồm tiền thuế thực tế còn thiếu, tiền chậm nộp và tiền phạt vi phạm hành chính.
Ngoài ra, ông gợi ý phân loại rủi ro bằng dữ liệu điện tử. “Hồ sơ có dấu hiệu trốn thuế, mua bán hóa đơn, tẩu tán tài sản phải kiểm tra đầy đủ. Hồ sơ rủi ro thấp thì áp dụng quy trình rút gọn, tránh yêu cầu phục dựng toàn bộ sổ sách nhiều năm nếu dữ liệu quản lý đã đủ xác định nghĩa vụ”, vị luật sư nêu.
“Tôi cho rằng chính sách nên tạo động lực để doanh nghiệp chủ động quay lại đóng hồ sơ. Nếu người muốn sửa sai phải trả giá lớn chỉ để được chấm dứt pháp nhân, họ sẽ tiếp tục bỏ mặc doanh nghiệp, và cuối cùng cả Nhà nước lẫn doanh nghiệp đều không đạt được mục tiêu”, ông nhấn mạnh.
Theo công văn trả lời kiến nghị của Hội Tư vấn Thuế Việt Nam và Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ Hàng hải Việt Nam về việc tháo gỡ vướng mắc đối với người nộp thuế ở trạng thái 03 (đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt mã số thuế) và 06 (không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký), Cục Thuế cho biết sẽ nghiên cứu, trình Bộ Tài chính, Chính phủ và Quốc hội xây dựng quy định về cơ chế tháo gỡ đối với người nộp thuế ở trạng thái 03 và 06.