Đọc giấc mơ bằng... máy quét

Giấc mơ, vùng bí ẩn thường chỉ tồn tại trong trí nhớ chập chờn sau khi thức dậy, có thể sớm được các nhà thần kinh học quan sát bằng máy quét. Thay vì buộc người ngủ kể lại trải nghiệm sau đó, nhóm nghiên cứu muốn nhận diện trực tiếp những dấu hiệu hoạt động não xuất hiện ngay trong giấc mơ. Công trình đặt ra câu hỏi hấp dẫn nhưng đầy thách thức: liệu nội dung giấc mơ có thể được đọc tương tự cách các nhà khoa học nghiên cứu ý nghĩ khi con người tỉnh táo hay không. Hai chuyên gia Michael Czisch và Martin Dresler thuộc Viện Tâm thần học Max Planck ở Munich, Đức, tập trung vào những người có khả năng “mơ tỉnh”. Mơ tỉnh là trạng thái người nằm mơ nhận biết mình đang mơ, đôi khi còn kiểm soát được hành động cũng như diễn biến trong thế giới tưởng tượng ấy. Khả năng vừa ngủ vừa giữ nhận thức đặc biệt này khá hiếm, khiến những người sở hữu nó trở thành đối tượng quý giá cho nghiên cứu thần kinh học. Người mơ tỉnh có thể truyền tín hiệu về trải nghiệm đang diễn ra, dù cơ thể vẫn chìm trong giấc ngủ và không thể thực hiện động tác theo cách thông thường. Họ được hướng dẫn sử dụng chuyển động mắt, vốn vẫn có thể quan sát trong lúc ngủ, để báo cho nhóm nghiên cứu biết giấc mơ tỉnh đã bắt đầu. Nhờ tín hiệu quy ước ấy, các nhà khoa học có cơ hội đối chiếu hoạt động não với nội dung mà người tham gia đang trải nghiệm bên trong giấc mơ. Nhóm của Dresler tuyển sáu người được cho là có khả năng mơ tỉnh hằng đêm, sau đó theo dõi hoạt động não bằng cả máy quét MRI chức năng và máy phổ quang học. Quy trình thí nghiệm chia thành ba hoàn cảnh, gồm nắm chặt một bàn tay khi tỉnh, tưởng tượng hành động ấy khi tỉnh, rồi thực hiện nó trong một giấc mơ tỉnh. Hình ảnh não thu được từ ba trạng thái được đặt cạnh nhau, giúp nhóm nghiên cứu tìm kiếm những vùng hoạt động giống hoặc khác nhau giữa thực tế, tưởng tượng và giấc mơ. Việc xác định chính xác thời điểm người tham gia đang mơ nắm chặt tay không hề đơn giản, bởi các nhà nghiên cứu không thể chỉ dựa vào lời kể sau khi họ thức dậy. Nhóm phải kết hợp nhiều phép đo, gồm hoạt động não, chuyển động mắt và trạng thái cơ cằm, vì cơ này thường rơi vào tình trạng tê liệt trong giấc ngủ REM. Khoa học đã ghi nhận chuyển động mắt nhanh thường xuất hiện trong giai đoạn REM, thời điểm con người dễ trải qua những giấc mơ rõ rệt. Trước khi ngủ, mỗi tình nguyện viên được hướng dẫn đảo mắt từ trái sang phải theo số lần thống nhất, qua đó báo hiệu họ đã bước vào trạng thái mơ tỉnh và sắp thực hiện nhiệm vụ. Ngay cả khi đang mơ nắm chặt tay, họ cũng không thật sự siết bàn tay ngoài đời, bởi cơ thể vẫn duy trì trạng thái bất động đặc trưng của giấc ngủ REM. Người tham gia vì thế phải đồng thời ngủ sâu, đạt đúng giai đoạn REM, nhận biết mình đang mơ và duy trì giấc mơ đủ ổn định để thiết bị ghi dữ liệu. Yêu cầu phức tạp khiến Michael Czisch và Martin Dresler chỉ thu được hai giấc mơ có dữ liệu hoàn chỉnh để phân tích, dù ban đầu nghiên cứu có sáu người tham gia. Trong cả hai trường hợp, hoạt động não khi tình nguyện viên mơ thấy mình nắm chặt tay đều có nét tương đồng rõ rệt với hoạt động não lúc họ tưởng tượng hành động đó. Ngược lại, hình ảnh não khi thật sự nắm tay chỉ hơi giống hai trạng thái trên, vì vùng hoạt động khi vận động ngoài đời rộng hơn đáng kể. Kết quả được Michael Czisch xem là bằng chứng đầu tiên cho thấy sự tưởng tượng của não có thể được sử dụng để đọc nội dung một giấc mơ. Daniel Erlacher, chuyên gia thuộc Đại học Bern ở Thụy Sĩ, đánh giá công trình này xuất sắc, đồng thời nhấn mạnh tiềm năng lớn nếu khoa học giải mã được chức năng cụ thể và ý nghĩa đại diện của từng vùng não. Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ nhận diện một hành động đơn giản trong hai giấc mơ, chưa phải cỗ máy có thể đọc trọn vẹn những câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc sâu kín của con người.