Theo ESPN, AFC dự kiến trình các liên đoàn thành viên đề án Nations League ngày 6/10, hướng tới tổ chức giải hai năm một lần từ 2030. Giải được thiết kế để gắn trực tiếp với vòng loại World Cup và Asian Cup, thay vì tạo thêm một giải đấu độc lập.
AFC dự kiến chia các đội tuyển thành ba hạng. Hạng nhất và hạng nhì mỗi hạng có 18 đội, trong khi hạng ba gồm 11 đội được chia thành ba bảng. Không có sự phân chia theo khu vực hay vùng địa lý như cách tổ chức một số giải hiện nay.
Williams Minh Hoàng (trái) và Nguyễn Đình Bắc ăn mừng khi đội tuyển Việt Nam thắng Pakistan 4-2 ở lượt cuối bảng B FIFA ASEAN Cup 2026, trên sân Gelora Bung Karno, Jakarta, Indonesia, ngày 2/10. Ảnh: Đức Đồng
Việt Nam có thể chịu ảnh hưởng đáng kể từ thay đổi này, vì vị trí của đội trong hệ thống ba hạng sẽ quyết định đường vào các giải đấu lớn. Thành tích tại vòng loại chung của giai đoạn chuyển tiếp 2028-2029 cũng được AFC sử dụng để phân nhóm, thay vì dựa hoàn toàn vào thứ bậc FIFA. Việt Nam hiện đứng thứ 99 FIFA và 17 AFC.
Theo đề án, Nations League sẽ có hai phiên bản gắn với World Cup và Asian Cup. Phiên bản liên quan World Cup đầu tiên dự kiến diễn ra ở mùa 2032-2033. Các đội ở hạng nhất sẽ đá 12 trận, gồm 6 trận sân nhà và 6 trận sân khách.
6 đội đứng đầu hạng nhất sẽ giành vé trực tiếp dự World Cup. 4 đội xếp từ thứ bảy đến thứ 10 tiếp tục đá vòng tròn để tranh hai suất còn lại. Hai đội có thành tích tốt nhất trong nhóm này sẽ giành vé, còn đội đứng thứ ba sẽ vào vòng play-off liên lục địa. Đây là cách phân bổ nếu World Cup 2034 vẫn có 48 đội như kỳ 2026 vừa qua.
Cách phân bổ đó khác đáng kể vòng loại World Cup 2026. Ở vòng loại vừa qua, 18 đội vượt qua vòng trước được chia thành ba bảng 6 đội. Hai đội đứng đầu mỗi bảng giành vé trực tiếp, còn các đội đứng thứ ba và thứ tư bước vào vòng đấu tiếp theo để tranh thêm suất.
Với Nations League, việc duy trì vị trí ở hạng nhất và cạnh tranh trong nhóm đầu sẽ trở thành yếu tố quan trọng hơn. Một đội không nằm trong nhóm 6 đội dẫn đầu vẫn còn cơ hội dự World Cup, nhưng phải trải qua thêm vòng đấu với các đối thủ mạnh ở hạng nhất.
Trong phiên bản gắn với Asian Cup, Nations League đầu tiên dự kiến diễn ra năm 2030, khi AFC đề xuất lùi Asian Cup từ năm 2031 sang 2032. Các đội sẽ đá 6 trận, gồm ba trận sân nhà và ba trận sân khách.
Tất cả đội thuộc hạng nhất cùng 6 đội có thứ bậc cao nhất hạng nhì sẽ giành quyền dự Asian Cup. Như vậy, ngoài mục tiêu cạnh tranh vé World Cup, vị trí tại Nations League còn ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng góp mặt ở sân chơi châu lục.
Mỗi phiên bản Nations League cũng có một phần thi đấu để xác định nhà vô địch. 8 đội đứng đầu hạng nhất sẽ vào vòng knock-out. Tứ kết diễn ra theo thể thức lượt đi và lượt về, sau đó là bán kết và chung kết tại một địa điểm tập trung.
Phân chia các đội AFC Nations League theo thứ tự FIFA hiện tại (dự kiến). Đồ họa: Xuân Bình (AI hỗ trợ)
Hệ thống lên xuống hạng cũng được AFC đưa vào đề án. Hai đội đứng đầu mỗi hạng sẽ được thăng hạng, trong khi hai đội cuối mỗi hạng sẽ xuống hạng. Ngoài ra, 4 đội có thành tích thấp tiếp theo ở hạng trên sẽ đá play-off với 4 đội có thành tích tốt tiếp theo ở hạng dưới để xác định thêm những thay đổi về hạng đấu.
Điều này khiến vị trí của Việt Nam trong hệ thống có thay đổi lớn. Nếu nằm ở hạng nhất, Việt Nam sẽ có cơ hội cạnh tranh trực tiếp với nhóm mạnh nhất châu Á nhưng đồng thời phải đối mặt với lịch đấu khó hơn. Nếu rơi xuống hạng nhì, đường vào Asian Cup vẫn có thể rộng khi 6 đội đứng đầu hạng này được dự giải, nhưng cơ hội tiếp cận suất World Cup sẽ không còn thuận lợi như ở hạng nhất.
AFC không chia các đội theo khu vực Đông Á, Đông Nam Á, Tây Á hay Trung Á. Liên đoàn cho rằng sự chênh lệch về số lượng đội giữa các khu vực và khác biệt về trình độ cạnh tranh là lý do để bỏ cách phân vùng. Các đội sẽ được chia vào những nhóm hạt giống khi bốc thăm, với lịch đấu được xây dựng theo thuật toán nhằm tạo sự cân bằng.
AFC cũng bác bỏ phương án tổ chức một Nations League hoàn toàn độc lập với vòng loại World Cup và Asian Cup. Theo đề án, số ngày thi đấu quốc tế hạn chế và chi phí tổ chức là những trở ngại chính. Vì vậy, Nations League mới sẽ được tích hợp vào hệ thống vòng loại hiện có thay vì trở thành giải đấu bổ sung.
Trước khi giải chính thức bắt đầu, AFC muốn tổ chức một giải Nations League thử nghiệm trong mùa 2028-2029. Ở giai đoạn này, vòng loại World Cup vẫn giữ cấu trúc ba bảng, mỗi bảng 6 đội ở hạng cao nhất. Hai đội đứng đầu mỗi bảng sẽ giành vé trực tiếp tới World Cup 2030.
Điểm mới nằm ở nhóm phía sau. 4 đội có thành tích tốt tiếp theo sẽ vào vòng play-off, thay vì chỉ lấy các đội đứng thứ ba và thứ tư như mô hình vòng loại World Cup 2026. Hai đội tốt nhất của vòng này giành vé World Cup, còn đội đứng thứ ba có cơ hội tiếp tục qua vòng play-off liên lục địa.
Kết quả của giai đoạn thử nghiệm cũng được dùng để xác định thành phần các hạng đấu cho Nations League chính thức năm 2030. AFC dự kiến áp dụng cơ chế thăng, xuống hạng và play-off ngay trong giải thử nghiệm để hoàn thiện cấu trúc.
Với Việt Nam, thay đổi này có thể khiến mỗi trận đấu mang ý nghĩa lớn hơn. Thành tích không chỉ quyết định một suất dự World Cup hoặc Asian Cup trong từng chiến dịch, còn ảnh hưởng tới vị trí của đội trong hệ thống thi đấu của AFC ở những chu kỳ tiếp theo.
Đề án vẫn cần được các liên đoàn thành viên xem xét trước khi được triển khai. Nếu được thông qua theo kế hoạch, Nations League sẽ trở thành thay đổi lớn nhất đối với hệ thống thi đấu đội tuyển quốc gia châu Á.
Xuân Bình (theo ESPN)