Ngân nga điệu lý, câu hò
Cứ đến sáng thứ sáu, Phạm Trần Quốc Phong (học sinh lớp 11A8) cùng các bạn lại được tham gia một tiết học đặc biệt. Không sách vở, con số hay các bài kiểm tra khô khan, Phong sẽ học về các điệu lý, bài vọng cổ, cách hát sao cho đúng nhịp, cảm xúc. Ban đầu hơi bỡ ngỡ, nhưng chỉ sau 10 phút làm quen với lời ca in sẵn trên giấy, nghe thầy cô hát mẫu, Phong và các bạn đã hào hứng hòa nhịp, đung đưa tay khá đều. Hôm nay, lớp 11A8 học môn Đờn ca tài tử với NSƯT Cẩm Tiên và TS Nghệ nhân dân gian Hoàng Tấn, Chi hội trưởng Âm nhạc, Hội Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh.
Giai điệu “Nam xuân” vang lên trên loa, cả lớp chăm chú. Kết thúc lượt nghe đầu tiên, nghệ nhân giải thích ngắn gọn về loại hình, cách thức thể hiện và hướng dẫn học sinh hát từng câu theo phần nhạc đệm nhẹ nhàng. Tiếp đó, NSƯT Cẩm Tiên đi từng bàn giải đáp thắc mắc, chỉnh lại phần ngắt nhịp, và hướng dẫn cách lấy hơi để hoàn chỉnh một câu hát. Học cùng nghệ sĩ, nghệ nhân, thử sức với loại hình nghệ thuật được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phong và các bạn vừa tự hào, vừa thích thú.
Chỉ sau 30 phút tập luyện trên nền nhạc vui tươi, Phong và bạn cùng bàn đã có thể tự tin hát đúng nhịp một đoạn hoàn chỉnh. Khi học sinh sẵn sàng, hai nghệ sĩ mời cả lớp đứng dậy cùng trình diễn. Không khí lớp học rộn ràng. “Được học và thực hành ngay tại lớp, tụi em thấy rất hiệu quả, nhớ cả lời và điệu. Trước kia, em cứ nghĩ đờn ca tài tử rất khó nhưng không ngờ cũng có những điệu lý, câu hò đơn giản để học sinh đủ sức thể hiện đạt chuẩn cơ bản. Mỗi tuần, em đều mong đến tiết học thú vị này vì vừa có thể thư giãn, vừa học thêm một loại hình nghệ thuật truyền thống cần được bảo tồn. Bên cạnh nhạc trẻ, giờ danh sách nghe nhạc trên mạng của em có thêm vài bài đờn ca tài tử”, Phong vui vẻ cho hay.
Nhìn các em say mê cùng ca hát, tập cách đưa tay, nhịp chân theo nhạc, nghệ nhân Hoàng Tấn thấy lòng ấm áp. Ông tin, sự đầu tư của nhà trường, sự đồng hành của các nghệ sĩ đến từ Trung tâm Thực hành và Truyền dạy Đờn ca tài tử, Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh rồi sẽ có kết quả khả quan. Giáo trình cho học kỳ thí điểm này được biên soạn kỹ càng theo độ tuổi, các phần nội dung chắt lọc từ chuyên đề cho thiếu nhi và thiếu niên, cải biên để màu sắc luôn tươi trẻ. Học sinh sẽ làm quen với những thể điệu cơ bản của đờn ca tài tử, tập hát một số bài quen thuộc. Mục tiêu đặt ra trong học kỳ 1 là giúp người học hiểu rõ “Thế nào là đờn ca tài tử?” và có thể tự tin hát vài thể điệu quen thuộc. Không đòi hỏi kiến thức nâng cao, vậy nên, việc truyền dạy, kiểm tra, đánh giá cũng sẽ nhẹ nhàng nhằm khuyến khích ngày càng nhiều bạn trẻ.
Hiện nay, Trường Bùi Thị Xuân đang triển khai dạy đờn ca tài tử thí điểm tại ba lớp với 1 tiết/tuần, giáo trình học cuốn chiếu từ thấp đến cao, làm quen từ lý, nam, bắc đến oán, lễ… Giáo viên trực tiếp đứng lớp là các nghệ sĩ, nghệ nhân, nhạc công có chuyên môn sâu. “Chúng tôi cũng tuyển chọn người có kiến thức về sư phạm để truyền tải nội dung đến học sinh sao cho hiệu quả nhất. Sau một thời gian, chúng tôi rất vui vì học sinh tiếp cận hào hứng. Hy vọng đến cuối khóa sẽ có những chương trình biểu diễn đặc sắc do chính các em thể hiện”, nghệ nhân Hoàng Tấn phấn khởi cho hay.
Lan tỏa tình yêu nghệ thuật truyền thống
Từ nhiều năm nay, suy nghĩ “Làm sao đưa nghệ thuật truyền thống vào giảng dạy theo hướng bài bản, chỉn chu nhất?” luôn khiến ông Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường Bùi Thị Xuân đau đáu. Không muốn chỉ dừng lại ở mức chương trình ngoại khóa hay thỉnh thoảng tổ chức vài hoạt động chuyên đề, ông kỳ vọng đờn ca tài tử và nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống khác sẽ được đưa vào chương trình chính thức, có lộ trình đào tạo rõ ràng để học sinh các cấp được tiếp cận từ sớm, hình thành niềm yêu thích rồi tự nguyện giữ gìn, phát huy. Bởi nếu không biết loại hình nghệ thuật đó là gì, ý nghĩa ra sao, rất khó để thế hệ trẻ dành thời gian thử nghiệm.
Đem mong muốn này đi chia sẻ vài nơi, ông Phú khấp khởi khi nhận được sự đồng ý hỗ trợ của nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân uy tín. Ngay sau đó, Câu lạc bộ Đờn ca tài tử của Trường THPT Bùi Thị Xuân được thành lập, và các tiết học đặc biệt được chính thức triển khai từ đầu năm học mới trong sự tò mò, thích thú của các bạn trẻ đăng ký mô hình thí điểm. Ông Phú cho biết thêm: “Với môn Đờn ca tài tử, trong năm học này, các em học sinh sẽ học đầy đủ 35 tuần. Sau ba tháng, các thầy cô sẽ tổ chức thi khảo sát và cấp giấy chứng nhận hoàn thành giai đoạn 1 cho học sinh. Đồng hành cùng nhà trường có hơn 20 nghệ sĩ, nghệ nhân và các nhạc công. Mỗi tiết là hai thầy cô hướng dẫn đàn hát. Đã học thì phải có hành, vậy nên câu lạc bộ sẽ là nơi thực hành và mở rộng sân chơi đến tất cả học sinh, phụ huynh yêu thích bộ môn này. Đây cũng là kênh giúp phát hiện, tiếp tục bồi dưỡng những nhân tố trẻ thật sự có năng khiếu”.
Trước khi Trường Bùi Thị Xuân tiên phong đưa đờn ca tài tử vào giảng dạy chính thức, nhiều cơ sở giáo dục tại TP Hồ Chí Minh đã nỗ lực cho học sinh tiếp cận hát bội, cải lương… Mời nghệ sĩ đến giao lưu, biểu diễn các trích đoạn phù hợp, nhiều trường còn thiết kế những buổi học ngắn ngay tại sân sinh hoạt chung nhằm cung cấp kiến thức cơ bản, điểm nổi bật của từng loại hình theo hướng ngắn gọn, súc tích. Một số trường đã phối hợp với Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP Hồ Chí Minh triển khai chuỗi chương trình “Đưa hát bội vào sân khấu học đường” và tạo điều kiện để học sinh đến các sân khấu trải nghiệm, học tập thực tế.
Trong Chiến lược phát triển giáo dục từ nay đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, TP Hồ Chí Minh đặt ra nhiều mục tiêu đổi mới, phát triển toàn diện học sinh, phát huy tối đa tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân. Định hướng đào tạo con người có đạo đức, kỷ luật, kỷ cương, ý thức trách nhiệm công dân, xã hội; có kỹ năng sống, kỹ năng làm việc, ngoại ngữ, công nghệ thông tin, công nghệ số, tư duy sáng tạo và hội nhập quốc tế. Đặc biệt, thành phố đặt mục tiêu 100% học sinh phổ thông biết chơi ít nhất một môn nghệ thuật/nhạc cụ và luyện tập ít nhất một môn thể thao.
“Đặt hàng” giáo viên các tổ chuyên môn xây dựng chuyên đề giáo dục di sản, văn hóa truyền thống cho học sinh là cách mà Ban giám hiệu Trường THPT Võ Thị Sáu (phường Gia Định) triển khai gần một năm nay. Trường tiểu học Đặng Trần Côn (phường Vĩnh Hội) cũng tạo điều kiện tốt nhất để học sinh, giáo viên tiếp cận đa dạng loại hình nghệ thuật truyền thống. Vài năm trở lại đây, các chương trình biểu diễn văn nghệ của trường luôn ưu tiên loại hình truyền thống. Tiết mục phải bảo đảm tiêu chí vừa mang tính nghệ thuật, vừa truyền tải được thông điệp ý nghĩa, nhân văn.
Tuy diện tích không lớn nhưng nhà trường luôn đầu tư cho không gian trưng bày, quảng bá các loại hình nghệ thuật truyền thống. Trong phòng hiệu trưởng còn có chiếc tủ kính bày biện nhiều loại nhạc cụ truyền thống. Khi học sinh tò mò đặt câu hỏi, cô hiệu trưởng xung phong làm “thuyết minh viên”, giới thiệu từng món đồ đẹp mắt. Được biết, nhà trường đang liên kết cùng các đối tác triển khai kho dữ liệu, thư viện số về nghệ thuật truyền thống và lên lịch trải nghiệm theo tuần để học sinh có nhiều cơ hội tiếp cận, học hỏi.
DUNG TRẦN