Động vật cũng biết 'hả hê' khi thấy kẻ khác gặp chuyện?

Năm 2023, một con vẹt xám châu Phi tên Jack gây chú ý khi thường xuyên bắt chước tiếng ho và tiếng thở khò khè của cha người chủ nuôi. Chủ của Jack còn kể con vẹt dường như đặc biệt thích nhại một kiểu ho nhất định. 

Câu chuyện khiến nhiều người bật cười, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi khó, rằng liệu Jack chỉ đang bắt chước âm thanh, hay nó thật sự thấy thích thú khi người khác khó chịu?

Muốn 'hả hê', động vật phải hiểu người khác đang gặp chuyện gì

Trong tiếng Đức có một từ khá nổi tiếng là "Schadenfreude", chỉ cảm giác vui hoặc hả hê khi thấy người khác gặp chuyện không may. Ở người, cảm xúc này có thể xuất hiện khi một đối thủ thất bại, một người mình không ưa gặp rắc rối hoặc ai đó được cho là "đáng đời".

Vấn đề là để có cảm xúc kiểu này, con vật có lẽ phải làm được khá nhiều việc cùng lúc, từ nhận ra chuyện gì đang xảy ra với cá thể khác, hiểu đó là điều bất lợi đối với cá thể ấy, rồi bản thân lại có phản ứng tích cực trước sự việc đó.

Zachary Silver - phó giáo sư tâm lý học tại Occidental College ở Los Angeles - cho biết đây là một trong những lý do khiến các cảm xúc phức tạp ở động vật rất khó nghiên cứu. Con người có thể nói "tôi đang ghen", "tôi thấy thương" hay "tôi thấy hả hê", còn động vật thì không.

Các nhà khoa học phải dựa vào hành vi, hoạt động thần kinh, hormone và một số dấu hiệu sinh lý khác để suy đoán trạng thái cảm xúc. Chó cụp tai, kẹp đuôi có thể đang ở trạng thái tiêu cực. Chó vẫy đuôi có thể đang hưng phấn hoặc chú ý đến điều gì đó. 

Nhưng từ những dấu hiệu ấy để kết luận nó đang vui, sợ, lo lắng hay khó chịu lại là chuyện khác.

Đây cũng là điểm dễ khiến con người "đọc" quá nhiều vào hành vi của vật nuôi. Một con chó chạy đến bên chủ lúc người này buồn có thể trông rất giống đang an ủi, nhưng cũng có thể nó đã học được rằng lại gần như vậy thường được vuốt ve hoặc cho thức ăn.

Trường hợp của Jack cũng vậy. Con vẹt có thể nhại tiếng ho vì đó là một âm thanh đặc biệt, dễ bắt chước hoặc từng khiến mọi người chú ý đến nó. Chừng đó chưa đủ để nói nó đang chế giễu hay hả hê trước tình trạng của người khác.

Theo Silver, để trải nghiệm một cảm xúc như "Schadenfreude", động vật có thể cần một dạng khả năng suy đoán cá thể khác đang biết gì, muốn gì, nghĩ gì hoặc cảm thấy gì.

Ở chó, một số thí nghiệm cho thấy chúng có thể suy đoán khá đơn giản về trạng thái của người hoặc con vật khác trong một số tình huống. Tuy nhiên, Silver cho rằng khả năng chó trải nghiệm "Schadenfreude" theo cách con người trải nghiệm là "cực kỳ khó xảy ra".

Dễ thấy hơn ở quạ, tinh tinh  

Nếu có loài nào tiến gần hơn đến kiểu cảm xúc này, các nhà nghiên cứu cho rằng nên nhìn vào những động vật có đời sống xã hội phức tạp.

David Stahlman - nhà nghiên cứu hành vi động vật tại Đại học Mary Washington - cho rằng những loài linh trưởng lớn sống theo nhóm như tinh tinh và tinh tinh lùn là các ứng viên đáng xem xét. Trong một nhóm có thứ bậc, việc một cá thể mất vị trí, thất bại hoặc gặp bất lợi đôi khi có thể đem lại lợi ích cho cá thể khác.

Tuy vậy, thấy một con vật tỏ ra vui khi đối thủ thất thế vẫn chưa đủ để kết luận nó đang "hả hê". Nhà nghiên cứu còn phải chứng minh con vật hiểu chuyện gì vừa xảy ra với đối thủ và chính bất hạnh đó là nguyên nhân tạo ra phản ứng tích cực.

Các loài thuộc họ quạ cũng khiến giới nghiên cứu chú ý vì chúng có khả năng nhận biết xã hội khá tinh vi.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 cho thấy quạ thông thường có thể bị ảnh hưởng bởi trạng thái cảm xúc tiêu cực của đồng loại. Trong thí nghiệm, một con quạ quan sát phản ứng của con khác sau khi phần thức ăn ưa thích bị lấy đi. 

Sau đó con đứng quan sát có xu hướng phản ứng bi quan hơn trước một tình huống chưa rõ kết quả.

Các tác giả gọi đây là bằng chứng về sự "lây lan cảm xúc tiêu cực", một hiện tượng thường được xem là có liên quan đến những dạng đồng cảm sơ khai.

Một nghiên cứu khác trên quạ và quạ đen cũng ghi nhận chúng thay đổi hành vi khi phần thưởng hoặc công sức giữa hai cá thể được phân chia không đều. Điều đó cho thấy chúng có thể nhạy với cách lợi ích được chia sẻ, nhưng vẫn chưa chứng minh chúng biết vui khi cá thể khác chịu thiệt.

Kaeli Swift - nhà nghiên cứu hành vi động vật tại Đại học Washington - cho rằng họ quạ có nhiều bằng chứng đáng chú ý về nhận biết cảm xúc và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, với "Schadenfreude", khoa học hiện vẫn chưa đi đến mức có thể nói chắc rằng động vật thật sự trải nghiệm cảm xúc này.

Một chú rùa kim cương hai đầu cực hiếm vừa được phát hiện tại Cape Cod, bang Massachusetts (Mỹ), thu hút sự chú ý của các chuyên gia động vật hoang dã.