Vì sao Đà Lạt mưa lớn ngập nhanh, nước cũng rút nhanh? - Thanh Niên

Mưa lớn gần đây liên tục gây ngập cục bộ tại các phường trung tâm khu vực Đà Lạt (Lâm Đồng). Chuyên gia cho rằng cần xử lý điểm nghẽn và quản lý nước mưa theo lưu vực.

Địa hình, đô thị hóa ảnh hưởng khả năng thoát nước ở Đà Lạt

Tiến sĩ Thiềm Quốc Tuấn, Trưởng khoa Địa chất và Khoáng sản, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, cho rằng tình trạng ngập cục bộ sau mưa lớn ở Đà Lạt nhưng nước rút nhanh liên quan đến địa hình, địa chất, đô thị hóa và hệ thống thoát nước.

Theo tiến sĩ Thiềm Quốc Tuấn, khu vực Đà Lạt có địa hình đồi dốc xen các thung lũng. Khi mưa lớn, nước từ những khu vực cao nhanh chóng tập trung về các vị trí thấp.

Trong khi đó, đô thị hóa làm tăng diện tích mái nhà, đường nhựa, bê tông, đồng thời thu hẹp một số không gian trữ và thoát nước tự nhiên. Lượng nước chảy tràn vì thế tăng lên, thời gian tập trung nước ngắn và lưu lượng đỉnh xuất hiện nhanh.

Khi lượng nước đổ về trong thời gian ngắn vượt khả năng tiếp nhận của cửa thu, cống và mương thoát nước, những tuyến đường thấp, chân dốc và vùng trũng có thể ngập cục bộ. Tình trạng này càng dễ xảy ra nếu cửa thu nước bị bùn đất, rác hoặc lá cây cản trở.

Một đặc điểm đáng chú ý là nước tại nhiều nơi ở Đà Lạt rút khá nhanh sau khi mưa giảm. Theo ông Tuấn, độ dốc địa hình giúp nước nhanh chóng thoát theo địa hình về cống, mương, suối và hồ phía hạ lưu.

Do đó, hiện tượng "ngập nhanh - rút nhanh" cho thấy tại nhiều vị trí, nguyên nhân có thể chủ yếu là hệ thống thoát nước bị quá tải tức thời trong thời đoạn mưa lớn, chứ không hoàn toàn mất khả năng tiêu thoát.

"Tuy nhiên, nước rút nhanh không đồng nghĩa với rủi ro thấp. Trên địa hình dốc, dòng chảy tập trung nhanh có vận tốc lớn, dễ gây xói lở, cuốn trôi đất đá và tác động bất lợi đến taluy, nền đường; đặc biệt khi mưa kéo dài làm đất bão hòa, nguy cơ trượt lở càng gia tăng", tiến sĩ Tuấn cho biết.

Xử lý điểm nghẽn, phân dòng nước từ thượng lưu

Về giải pháp trước mắt, tiến sĩ Tuấn cho rằng cần xác định chính xác các điểm ngập và lưu vực nước đổ về; kiểm tra, nạo vét cửa thu, cống, mương và cửa xả, đồng thời xử lý ngay những điểm nghẽn thoát nước.

Tại những nơi nước từ sườn dốc tập trung xuống đường, cần thu và phân dòng ngay từ phía thượng lưu, thay vì chỉ tập trung xử lý tại điểm ngập.

Về lâu dài, cần quản lý nước mưa theo toàn bộ lưu vực, gắn quy hoạch đô thị với địa hình tự nhiên. Các hồ, suối, vùng trũng và hành lang thoát nước cần được bảo vệ; hạn chế bê tông hóa, tăng cây xanh, bề mặt thấm, hồ điều hòa và không gian trữ nước.

Cùng với đó, năng lực hệ thống thoát nước cần được rà soát theo các kịch bản mưa cực đoan.

Từ cách tiếp cận này, kiến trúc sư Nguyễn Thanh Hải, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP.HCM, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng miền Nam (SISP, thuộc Bộ Xây dựng), đề xuất chuyển từ tư duy "thoát nước càng nhanh càng tốt" sang mô hình quản lý nước mưa bền vững, kết hợp phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đưa chống ngập vào quy hoạch đô thị

Theo kiến trúc sư Nguyễn Thanh Hải, giải pháp cốt lõi là áp dụng quản lý nước mưa bền vững (Sustainable Urban Drainage Systems - SUDS) gắn với phát triển đô thị thích ứng (climate-resilient urban development).

Theo đó, hệ thống thoát nước cần được khôi phục, nâng cấp theo lưu vực thay vì xử lý riêng lẻ từng điểm ngập. Có thể nạo vét, mở rộng tiết diện cống tại các điểm nghẽn, ưu tiên khu vực hạ lưu và vùng trũng; nghiên cứu xây dựng cống bao dọc các suối chính.

Cùng với đó là phục hồi khả năng điều tiết tự nhiên của hồ, suối. Các hồ Than Thở, hồ Xuân Hương, Đa Thiện cần được nạo vét, gia cố bờ và khôi phục dung tích điều tiết. Những công trình lấn chiếm hành lang suối cần được xử lý, đồng thời thiết lập hành lang bảo vệ hai bên bờ.

Tại các khu đô thị mới hoặc khu vực có địa hình trũng, có thể xây dựng hồ điều tiết nhân tạo. Các dự án nhà ở, khách sạn, khu thương mại mới cũng cần có bể trữ nước mưa ngầm hoặc trên mái, với dung tích được tính toán theo diện tích mái và sân.

Mặt khác, có thể tăng khả năng thấm nước bằng rãnh thấm, hố ga thấm, vườn mưa tại khu công cộng, công viên, vỉa hè; chuyển một phần diện tích bê tông ở quảng trường, bãi đỗ xe sang bề mặt thấm nước hoặc thảm cỏ.

Ở cấp độ quy hoạch, ông Hải đề xuất áp dụng chỉ tiêu mật độ xây dựng và hệ số sử dụng đất tối đa cho từng phân khu, đồng thời quy định tỷ lệ diện tích thấm nước tối thiểu. Chẳng hạn, 30 - 40% diện tích lô đất phải là mặt đất thấm hoặc cây xanh.

Các chuyên gia đề xuất đưa giải pháp chống ngập sau mưa vào quy chế quản lý kiến trúc đô thị Đà Lạt

ẢNH: NGƯỜI DÂN CUNG CẤP

Đối với các dự án có diện tích trên 500 m², ông Hải đề xuất đưa vào quy định bắt buộc đánh giá tác động của thoát nước (Drainage Impact Assessment - DIA). Chủ đầu tư phải chứng minh khả năng giữ lại tại chỗ một tỷ lệ nhất định lượng nước mưa trước khi xả vào hệ thống chung.

Một giải pháp khác là vận hành chủ động hệ thống hồ chứa. Với 10 hồ hiện có ở khu vực Đà Lạt, cần xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa, chủ động tạo dung tích đón lũ trước các đợt mưa lớn và cực đoan đã được dự báo.

Theo ông Hải, chống ngập cũng cần được đưa vào quy chế quản lý kiến trúc đô thị, đồng thời xây dựng cơ chế tài chính để tạo nguồn lực đầu tư, nâng cấp hạ tầng và nâng cao nhận thức cộng đồng.

"Lâm Đồng đang tiến hành quy hoạch liên phường khu vực Đà Lạt. Theo tôi đây là cơ hội tốt để tích hợp các giải pháp trên vào khung phát triển đô thị dài hạn; biến khu vực Đà Lạt thành đô thị xanh, thông minh và có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu", kiến trúc sư Nguyễn Thanh Hải chia sẻ.