Không ai thực sự thích sống mãi trong cảm xúc tiêu cực, mà thường muốn mau chóng thoát ra - Ảnh: AI
Khi có chuyện khiến bạn bận tâm, phản ứng tự nhiên có thể là cố gắng tìm hiểu lý do. Bạn tua đi tua lại tình huống, lý giải phản ứng của mình, thậm chí tìm đến ChatGPT để có một góc nhìn khách quan, nhưng bạn vẫn không cảm thấy dễ chịu hơn.
Hiểu mình đang cảm thấy gì và tại sao lại cảm thấy như vậy không đồng nghĩa với việc thực sự xử lý cảm xúc đó. Bạn có thể biết chia tay là điều tốt nhất, nhưng vẫn đau lòng. Theo các chuyên gia, xu hướng dùng suy nghĩ để vượt qua những thời điểm khó khăn gọi là "lý trí hóa".
Luôn tìm lời giải thay vì cho phép mình cảm nhận
Lý trí hóa là việc sử dụng logic và lý luận để lý giải một cảm xúc khó chịu, thay vì cho phép bản thân thực sự xử lý cảm xúc đó.
Bác sĩ tâm thần người Mỹ Jessi Gold cho biết khi gặp bất cứ điều gì trong cuộc sống, một người có thể cố gắng giải thích, phân tích hoặc tìm cách giải quyết. Tuy nhiên, họ không thực sự cho phép bản thân ở lại với khoảnh khắc đó và cảm nhận nó.
Trong thực tế, lý trí hóa có thể thể hiện qua suy nghĩ như: "Tôi bị sa thải là vì tái cơ cấu, nên chuyện đó không mang tính cá nhân", nhưng không dừng lại để thừa nhận rằng mình đang sợ hãi, tổn thương hoặc khó chịu.
Theo bác sĩ Gold, lý trí hóa đôi khi có thể là cách hữu ích để tạo khoảng cách với một khoảnh khắc quá sức chịu đựng. Vấn đề xuất hiện khi suy nghĩ quá nhiều trở thành cách ứng phó chủ yếu, hoặc trở thành phương thức né tránh việc thực sự cảm nhận những gì đang diễn ra.
Hiểu rõ lý do vẫn không thể thấy khá hơn
Dấu hiệu của việc lý trí hóa là bạn có thể giải thích chuyện gì đã xảy ra, nhưng không thể nói mình cảm thấy thế nào. Khi được hỏi về việc chia tay người yêu, bạn có thể nói rõ ràng về lý do mối quan hệ kết thúc. Nhưng bạn lại khó nói rằng: "Thực ra tôi rất buồn" hoặc "Tôi nhớ người ấy rất nhiều".
Ngoài ra, bạn dễ biến cảm xúc của mình thành một vấn đề cần giải quyết. Không ai thực sự thích ngồi yên với cảm xúc tiêu cực, mà thường muốn làm điều gì đó để mau chóng thoát ra.
Lý trí hóa có thể biểu hiện qua việc đào sâu vào những tổn thương thời thơ ấu hoặc những mô thức cũ trong các mối quan hệ, tìm cách làm cho bản thân bận rộn để không phải đối diện với nỗi buồn.
Lý trí hóa có thể tạo ra ảo tưởng rằng bạn đang giải quyết các vấn đề, thay vì chìm đắm trong cảm xúc mà mình không biết cách "sửa chữa".
Tuy nhiên, cảm xúc không phải lúc nào cũng nằm trong tầm kiểm soát. Nhận thức rõ về tổn thương không đồng nghĩa với việc ngồi yên với nó sẽ dễ dàng hơn.
Làm thế nào để thực sự xử lý cảm xúc
Theo bác sĩ Gold, những người có xu hướng lý trí hóa thường tạo ấn tượng là người suy nghĩ thấu đáo, bình tĩnh, thậm chí có phần tách biệt, đặc biệt khi nói về những điều đau đớn. Họ trông vô cùng điềm tĩnh ngay cả khi đang trải qua chuyện khó khăn.
Họ có thể mô tả một cuộc cãi vã với bạn bè hoặc một sự cố căng thẳng trong công việc như thể đang phân tích trải nghiệm của người khác: Đây là chuyện đã xảy ra. Đây là lý do nó xảy ra. Đây là điều tôi nghĩ mình nên làm tiếp theo.
Khi giữ cảm xúc ở một khoảng cách an toàn, việc để người khác đồng cảm, hiểu mình cần gì hoặc biết cách ở bên mình cũng trở nên khó khăn hơn.
Xử lý cảm xúc có nghĩa là cho phép bản thân trải nghiệm cảm xúc đó mà không ngay lập tức tìm cách phân tâm, phán xét hoặc cố gắng khiến nó biến mất.
Hãy xác định cụ thể điều gì đang diễn ra trong đầu bằng cách mở rộng vốn từ mô tả cảm xúc. Ta sẽ cảm thấy được an ủi hơn khi gọi tên được điều mình đang trải qua: thất vọng, xấu hổ, oán giận, quá tải…
Hãy thôi tìm cách lý giải chúng. Cho phép bản thân cảm nhận những cảm xúc mà mình đang trải qua. Học cách ngồi yên với cảm xúc thay vì lý trí hóa cần có sự luyện tập.
Đó có thể đơn giản chỉ là thừa nhận: "Tôi không cần phải tìm ra câu trả lời ngay. Bây giờ tôi cảm thấy buồn, và như vậy cũng không sao".
Quiz: Mức độ ổn định cảm xúc của bạn thế nào?Hình ảnh bạn thấy đầu tiên sẽ tiết lộ mức độ ổn định cảm xúc của bạn thế nào?