Đường dây sản xuất, buôn bán phân bón giả: Hệ lụy nào, người mua có được bồi thường thiệt hại?

Câu chuyện đặt ra câu hỏi là hệ lụy đối với cây trồng, đất, hiệu quả sản xuất và người mua phân giả có được bồi thường thiệt hại.

Sẽ mở rộng điều tra vụ án

Lực lượng công an đã thu giữ gần 627 tấn phân bón giả và 957 tấn nguyên liệu, phân bón để sản xuất, pha trộn, đóng gói làm phân bón giả tại 5 công ty, trụ sở làm việc của các bị can và các đại lý ở các tỉnh, thành phố trên cả nước.

Theo điều tra, các bị can thấy có sự chênh lệch về giá thành của những loại phân bón có cùng công thức, thành phần nhưng được sản xuất tại các quốc gia khác nhau, nên nhập khẩu các loại phân bón có giá thành thấp hơn từ Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Úc, Hà Lan.

Sau đó họ thay đổi bao bì, nhãn mác, sử dụng tem nhãn phụ để thể hiện sản phẩm có nguồn gốc, xuất xứ từ Bỉ có giá thành cao hơn nhằm hưởng chênh lệch (trung bình 4.100 - 4.300 đồng/kg).

Kết quả điều tra bước đầu xác định từ năm 2025 đến khi bị bắt giữ, nhóm người này đã xuất bán trên 24.240 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ với tổng trị giá trên 159 tỉ đồng. Trong đó chỉ có 461 tấn là phân bón có nguồn gốc Bỉ, còn lại là phân bón không có xuất xứ từ Bỉ nhưng được dán tem, nhãn thể hiện xuất xứ từ quốc gia này.

Nhóm bị can đã xuất bán với tổng trị giá hàng hóa trên 154 tỉ đồng cho khoảng 200 doanh nghiệp, đại lý tại các tỉnh thành, thu lợi bất chính hơn 60 tỉ đồng.

Đại tá Nguyễn Văn Chuyên, Trưởng Phòng cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Đắk Lắk, cho biết một trong những dấu hiệu giúp cơ quan công an phát hiện phân bón giả là giá bán thấp bất thường, cùng những khác biệt về mùi và kích cỡ hạt so với phân bón nhập khẩu chính ngạch từ Bỉ.

Ông cũng khuyến cáo người dân phải tìm hiểu sản phẩm mình mua để tránh việc bị các đối tượng lợi dụng về nguồn gốc xuất xứ, giá trị, chất lượng để sản xuất hàng giả, trục lợi, thiệt hại của người dân rất lớn trong vụ án này.

Đối với đại lý, doanh nghiệp, nhà sản xuất phân bón, chỉ có trường hợp sản xuất phân bón thật thì mới tồn tại trên thị trường, còn giả thì trước hay sau đều thì sẽ bị xử lý theo quy định pháp luật.

"Chúng tôi sẽ tiếp tục mở rộng điều tra vụ án, đề nghị các đại lý, doanh nghiệp tiêu thụ, mua bán sản phẩm phân bón của các công ty đã được công bố là giả về nguồn gốc, xuất xứ, chất lượng thì giữ nguyên sản phẩm, thông báo cơ quan điều tra phối hợp điều tra, tránh bị xử lý về hành vi buôn bán hàng giả", đại tá Chuyên nói thêm.

Đại tá Võ Duy Tuấn - Phó giám đốc, Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk - cho biết đối với chuyên án này, có nhiều vấn đề đặt ra. Những đối tượng trong đường dây rất tinh vi, móc nối từ đại lý cấp 1 đến cấp 2, hiện nay công an tỉnh đang tập trung truy xét đến cùng đối với các đại lý, chứng minh thu lợi bất chính, đồng thời mở rộng điều tra đối với các tội phạm khác.

"Chúng tôi sẽ tiếp tục điều tra mở rộng, nếu có sự móc nối, thông đồng giữa các đối tượng, doanh nghiệp với cán bộ có trách nhiệm quản lý thì sẽ xử lý nghiêm đúng quy định pháp luật", Đại tá Tuấn nói.

Nhiều hệ lụy đối với cây trồng, đất, hiệu quả sản xuất

Theo ông Hồ Quốc Huy - chủ nông trại BM Farm (Đắk Lắk), việc nông dân sử dụng phân bón giả, kém chất lượng có thể gây nhiều hệ lụy đối với cây trồng, đất và hiệu quả sản xuất.

Trước hết nếu phân bón có hàm lượng dinh dưỡng thấp hơn công bố hoặc không đúng với thành phần ghi trên bao bì thì khi bón xuống đất, cây không được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cần thiết. Điều này có thể khiến cây sinh trưởng kém, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng nông sản trong vụ đó.

Đáng lo ngại hơn, nếu trong phân bón có những thành phần, tạp chất không rõ nguồn gốc hoặc không phù hợp với đất thì việc sử dụng trong thời gian dài có thể làm thay đổi tính chất đất, ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật và khả năng cung cấp, giữ dinh dưỡng của đất.

Khi đất bị suy thoái, việc cải tạo trở lại sẽ cần nhiều thời gian, chi phí và công sức. Đối với người nông dân, thiệt hại không chỉ nằm ở khoản tiền mua phải phân bón kém chất lượng mà còn có thể kéo theo chi phí đầu tư bổ sung dinh dưỡng, cải tạo đất và nguy cơ giảm năng suất.

Luật sư Bùi Bá Dũng, Đoàn luật sư TP Đà Nẵng, cho hay trong vụ việc này, người mua phải phân bón giả, kém chất lượng là người bị hại sẽ được bồi thường theo quy định pháp luật. Nhưng quan trọng phải chứng minh được thiệt hại, trong đó có 2 nguồn thiệt hại gồm số tiền bỏ ra mua phân và thiệt hại về mùa màng.

Về chứng minh thiệt hại mùa màng phải có số liệu trước đây, chẳng hạn như trước đây mùa vụ thu hoạch được 50 tấn, nhưng do dùng phân giả thì còn có 30 tấn. Trách nhiệm, nghĩa vụ chứng minh là của người bị hại bằng cách tính trung bình của những mùa vụ trước.

"Trước đây dùng phân thật thì thu hoạch sản lượng như thế, giờ dùng phân giả sản lượng sụt giảm để yêu cầu bồi thường. Đơn vị bồi thường là doanh nghiệp sản xuất, buôn bán phân bón giả", luật sư Dũng nói.

Một chuyên gia về nông nghiệp cho biết đối với phân hữu cơ, khi nông dân dùng phân bón giả, kém chất lượng tùy mức độ có thể đưa mầm bệnh, kim loại nặng, dư lượng hóa chất hoặc tạp chất không mong muốn vào đất và ảnh hưởng đến vi sinh vật có lợi trong đất.

Phân hữu cơ giả, kém chất lượng hoặc chưa ổn định có thể phát sinh mùi lạ, khí NH₃, H₂S và làm mất cân bằng hệ vi sinh đất.

Đối với phân vô cơ, nếu bón phân kém chất lượng, phân giả hoặc tạp chất cao có thể làm chua hóa, tăng độ mặn/EC, mất cân đối dinh dưỡng, làm suy giảm hoạt động vi sinh vật đất.

Nếu phân giả, kém chất lượng chứa tạp chất/kim loại hoặc kim loại nặng bị cấm hoặc không mong muốn có nguy cơ tích lũy trong đất và gây ô nhiễm nguồn nước.

Còn đối với cây trồng, khi sử dụng phân hữu cơ giả, kém chất lượng có hàm lượng dinh dưỡng thấp, nhiều tạp chất không mong muốn làm cây sinh trưởng phát triển, năng suất, chất lượng kém, không đạt yêu cầu như mong muốn.

Còn phân vô cơ, hàm lượng dinh dưỡng không đúng công bố khi bón vào cây trồng theo khuyến cáo, cây thiếu hoặc mất cân đối N-P-K và trung vi lượng, bón sai thành phần có thể gây cháy lá, rễ, ngộ độc, sinh trưởng kém, giảm năng suất và chất lượng nông sản.

Chuyên gia này cũng khuyến cáo nông dân đối với phân vô cơ, chỉ mua và sử dụng phân có nguồn gốc, nhãn hàng hóa và chất lượng được phép lưu hành, công bố rõ ràng, đầy đủ (theo quy định của cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam) không mua phân trôi nổi, giá rẻ bất thường.

Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần sản xuất phân bón Hà Bắc bị khởi tố, bắt tạm giam với cáo buộc sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón.