EU cấm hàng vi phạm lao động: “Bùa hộ mệnh” kiểm toán hết thời?

Theo Thomson Reuters, các cơ chế thẩm định tự nguyện bấy lâu nay chưa thể dập tắt vấn nạn lao động cưỡng bức, dù đã khai sinh ra một ngành dịch vụ kiểm toán xã hội trị giá tới 19,36 tỷ USD. Ước tính hiện có khoảng 27,6 triệu người trên thế giới là nạn nhân của tình trạng này, trong đó 63% tập trung ở khu vực kinh tế tư nhân.

Trước làn sóng vi phạm về chiếm dụng tiền lương, điều kiện làm việc thiếu an toàn và đối xử bất công, Quy định về Lao động cưỡng bức (EU Forced Labour Regulation) được thông qua vào cuối năm 2024 sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 14/12/2027.

Đạo luật này đóng vai trò như một "cây gậy" pháp lý bổ trợ cho Chỉ thị thẩm định chuỗi cung ứng (CSDDD), buộc doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm giải trình toàn diện về quyền con người trên toàn bộ chuỗi giá trị nếu không muốn bị loại khỏi thị trường châu Âu.

Nghịch lý ngành kiểm toán 19 tỷ USD và áp lực chi phí

Trong nhiều năm, các nhà cung ứng thường xuyên than phiền về tình trạng "mệt mỏi vì kiểm toán". Ngược lại, giới bảo vệ quyền lao động lại chỉ trích những đợt rà soát của bên thứ ba diễn ra quá hời hợt, vội vã hoặc khiến công nhân cảm thấy bị đe dọa, không phản ánh đúng thực tế tại xưởng sản xuất.

Dù vậy, ông Neil Willings, Giám đốc toàn cầu phụ trách phát triển bền vững và chuỗi cung ứng tại tập đoàn kiểm định SGS, khẳng định quy trình kiểm toán bài bản vẫn là điểm tựa vững chắc để nhận diện rủi ro. Điển hình như Hiệp hội Kiểm toán viên Tuân thủ Xã hội Chuyên nghiệp (APSCA) quy tụ hơn 75 thành viên lớn như Bureau Veritas, Intertek và SGS, đã thúc đẩy tính chuyên nghiệp và giảm thiểu đáng kể các hành vi xâm phạm quyền lợi người lao động qua nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, bà Aruna Kashyap, đại diện tổ chức Human Rights Watch, cho rằng các cuộc kiểm toán xã hội dường như “được thiết kế để thất bại” khi bỏ qua gốc rễ thương mại. Nhiều nhà mua hàng thường phớt lờ thực tế rằng chính sách ép giá hợp đồng xuống quá thấp hoặc rút ngắn ngặt nghèo thời gian giao hàng là nguyên nhân trực tiếp đẩy các xưởng gia công vào con đường lạm dụng sức lao động.

Sức nặng của “cây gậy” mất đơn hàng: Bài học từ GAP

Thực tế chứng minh, việc tuân thủ các chuẩn mực xã hội không chỉ nằm ở những tờ chứng chỉ mà phụ thuộc lớn vào mức độ nghiêm túc của quan hệ mua bán. Một nghiên cứu công bố trên Strategic Management Journal dựa trên dữ liệu từ hãng thời trang GAP cho thấy, các nhà cung ứng có quan hệ đối tác dài hạn và đối mặt với cạnh tranh cao thường có ý thức tuân thủ tốt hơn.

Đặc biệt, yếu tố tạo ra bước ngoặt chính là nguy cơ bị trừng phạt thương mại. Khi GAP chuyển từ việc chỉ hỗ trợ đơn thuần sang đưa ra cảnh báo sẽ cắt đứt hợp đồng nếu đối tác không khắc phục sai phạm, tỷ lệ nhà cung ứng không đạt yêu cầu ở đợt kiểm tra kế tiếp đã giảm mạnh 22 điểm phần trăm, điểm tuân thủ tăng 0,8 độ lệch chuẩn.

Đồng tác giả nghiên cứu, Phó giáo sư Matthew Amengual từ Trường Kinh doanh Saïd (Đại học Oxford), đúc kết rằng các quy chuẩn chỉ phát huy tác dụng khi bộ phận thu mua của doanh nghiệp trực tiếp vào cuộc. Nếu bên mua chỉ thúc ép về chi phí và sản lượng, mọi thông điệp về quyền con người đều trở nên vô nghĩa. Đồng thời, các nhãn hàng cần tạo dựng niềm tin để nhà cung cấp yên tâm đầu tư vào điều kiện lao động, thay vì vội vã rời đi ngay khi phát hiện lỗi vi phạm đầu tiên hoặc khi tìm được nguồn hàng rẻ hơn.

Bước chuyển từ kiểm tra đối phó sang đối thoại thực chất

Bà Arianna Rossi, điều phối viên tại Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), nhận định sự thấu hiểu và hợp tác dài hạn sẽ giúp giảm bớt nhu cầu kiểm soát cứng nhắc. Bên mua có thể đồng hành bằng cách hỗ trợ tài chính, kỹ thuật hoặc tham gia các nền tảng đa bên như sáng kiến ACT for Cambodia trong ngành may mặc và giày dép, nơi công đoàn, nhà cung ứng và nhãn hàng cùng đàm phán giải pháp tháo gỡ khó khăn thực tế.

Cùng với đó, nhiều doanh nghiệp chuyển hướng sang trao quyền trực tiếp cho người lao động thông qua công nghệ bảo mật. Ứng dụng di động Ulula thuộc EcoVadis là một minh chứng, cho phép người lao động bí mật gửi phản ánh và yêu cầu xử lý vi phạm. Theo ông Antoine Heuty, Phó chủ tịch cấp cao tại EcoVadis, việc đối chiếu dữ liệu thường nhật từ công nhân là chìa khóa để kiểm chứng các biên bản kiểm toán vốn chỉ mang tính chất ghi nhận thời điểm.

Ủy ban châu Âu đang tăng tốc chuẩn bị khi mở gói thầu triển khai các dịch vụ truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng và phát hiện rủi ro lao động cưỡng bức, dự kiến chốt hồ sơ vào cuối tháng 9 nà.

Đến nay, việc thu thập dữ liệu minh bạch về các biện pháp khắc phục vi phạm vẫn là rào cản lớn do nhiều doanh nghiệp còn tâm lý e ngại công khai thiếu sót nội bộ. Tuy nhiên, khi thời điểm tháng 12/2027 đang đến gần, việc thay đổi từ tư duy đối phó sang thiết lập chuỗi cung ứng minh bạch và có trách nhiệm sẽ là bài toán sống còn đối với mọi mắt xích trong mạng lưới thương mại quốc tế.