Gánh chè di sản gần 100 năm ở Hội An, “độc truyền” cho con cháu

Tên xí mà xuất phát từ tiếng Hoa là “chí mà phù”. Chí là mè đen, phù là hủ (xay nhuyễn). Người Hội An thường gọi là chè mè đen, tên gọi dân dã và thuần Việt. Món xí mà được cụ Ngô Thiểu (1915-2022) “Hội An hóa” để phù hợp khí hậu, nguyên liệu địa phương và đã trở thành “di sản” ở đô thị cổ này.

Theo tư liệu tại điểm tham quan trình diễn xí mà (số 45/7 đường Trần Hưng Đạo, phường Hội An, Đà Nẵng, tư gia của gia đình cụ Thiểu), từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, sự giao lưu văn hóa, trong đó có văn hóa ẩm thực, diễn ra mạnh mẽ giữa người Việt, Hoa, Nhật và một số nước phương Tây. Cụ Thiểu khi ấy làm công cho một gia đình người Hoa kinh doanh ẩm thực ở phố cổ.

Trong các món ăn cụ được học từ chủ có món xí mà. Khi gia đình chủ nhà rời Hội An, cụ đã mang những bí quyết và kỹ thuật tiếp thu được để ngày ngày làm nên những gánh xí mà nóng hổi.

Mấy chục năm qua, phố cổ Hội An cũng đổi thay nhiều, nhưng gánh xí mà nhà cụ Thiểu cha truyền con nối vẫn chưa ngày nào tắt lửa. Hiện nay, vợ chồng ông Ngô Bảo (con trai cụ Ngô Thiểu) và bà Huỳnh Thị Em tiếp nối gánh xí mà gia truyền này.

Mỗi buổi sớm, ở góc nhỏ đường Nguyễn Trường Tộ (phường Hội An), gánh xí mà thơm lừng, nghi ngút khói của bà Em vẫn chờ đợi những vị khách quen. Vợ chồng bà là giáo viên đã về hưu, duy trì gánh chè này cũng vì chữ hiếu với cha mẹ, để họ yên lòng vì đã có con cái thay nhau giữ gìn.

“Buổi sáng, tôi sẽ gánh xí mà bán cho người dân địa phương, khách vãng lai. Buổi chiều, tại điểm trình diễn xí mà ở nhà riêng, chồng tôi sẽ đón tiếp du khách tham quan, tìm hiểu nghề làm xí mà”, bà Em chia sẻ.

Nguyên liệu chủ yếu của món xí mà là mè đen, bên cạnh một số nguyên liệu khác sẵn có tại địa phương như bột sắn dây, bột khoai, rau mơ, rau má cùng một số vị thuốc bắc có tính mát, nhuận trường. Vì vậy, xí mà không đơn thuần là món ăn truyền thống, ngon miệng mà còn hỗ trợ dinh dưỡng, chữa bệnh.

Cách nấu xí mà chỉ được cụ Thiểu truyền lại cho con cái trong nhà, người ngoài không biết. Nguyên liệu nấu món xí mà cũng không khó kiếm, nhưng nồi của gia đình cụ là “độc nhất vô nhị”.

Ông Ngô Bảo chỉ bật mí 2 thứ không thể thay thế trong gánh xí mà “độc truyền” này là mè Duy Xuyên (huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ) và nước từ giếng Bá Lễ (giếng Chăm cổ 1.000 năm tuổi, bên cạnh nhà cụ Thiểu). Nguồn nước làm nên chén xí mà thêm ngọt lành mà cha ông đã nấu hàng chục năm qua.

Theo Trung tâm bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, từ năm 2019, chính quyền thành phố Hội An cũ đã khai trương điểm tham quan, trình diễn món xí mà tại số 45/7 đường Trần Hưng Đạo.

Điểm tham quan trình diễn xí mà ra đời đã góp phần tạo thêm điểm trải nghiệm mới, độc đáo thu hút du khách. Đồng thời góp phần giữ gìn, bảo tồn nghề truyền thống đặc sắc tại Hội An, quảng bá đến bạn bè trong nước và quốc tế.

Gánh xí mà đã trở thành một nét đặc trưng ở phố cổ Hội An. Du khách có thể bắt gặp những đặc sản khác của vùng đất này như cao lầu, mì quảng ở bất cứ đâu trên đất nước Việt Nam, nhưng xí mà chỉ có ở phố cổ Hội An. Không chỉ món ăn vừa lạ vừa quen, mà còn là hình ảnh đẹp đẽ về văn hóa buôn bán xa xưa, với đôi quang gánh, chiếc ghế con bình dị.