Ông Lục chia sẻ câu chuyện phát hiện và gìn giữ cổ vật.
Trong một lần lặn biển bắt cá, ông Dương Đình Lục (65 tuổi, trú xã Vạn Tường, tỉnh Quảng Ngãi) tình cờ phát hiện tượng thần khỉ Hanuman vùi dưới lớp cát đáy biển. Dù có người tìm đến tận nhà trả 2 tỷ đồng để mua ngay, nhưng lão nông chất phác vẫn lắc đầu từ chối. Ông chọn giữ gìn và sau đó giao cổ vật cho Nhà nước.
Lặn bắt cá, phát hiện cổ vật nghìn năm dưới đáy biển
Ông Lục nhớ như in, câu chuyện diễn ra vào một buổi chiều tháng 3 năm 2021. Hôm ấy, như mọi ngày, ông ra vùng biển thôn Tuyết Diêm 3 (xã Bình Thuận, huyện Bình Sơn; nay là xã Vạn Tường) lặn bắt cá, bắt ốc.
Khi đang lặn sâu dưới đáy biển, ông bất giác phát hiện một số mảnh sành sứ. Tò mò, ông dùng tay gạt lớp cát xung quanh thì một phần khối đá dần lộ ra trước mắt.
Ông Lục và tượng khỉ có niên đại nghìn năm. (Ảnh: Q.N)
“Tiếp tục moi xung quanh khối đá, tôi mới choáng ngợp khi thấy pho tượng lớn bị chôn vùi, phần đầu cắm sâu xuống đáy biển. Tôi đinh ninh đây là cổ vật và nghĩ rất quý giá”, ông Lục nhớ lại và chia sẻ thêm vị trí phát hiện tượng đá cách bờ khoảng 50m, độ sâu 4m. Tượng rất nặng, ông phải huy động người thân thuê xe cẩu trục vớt đưa về nhà.
Chuyện lão nông ở xứ biển đào được “ngài khỉ đá” nhanh chóng lan truyền khắp vùng. Chỉ vài ngày sau, xóm nhỏ vốn yên bình trở nên xôn xao bởi sự xuất hiện của những chiếc xe ô tô biển số lạ. Giới buôn cổ vật từ khắp nơi tìm về tận nhà ông Lục để tận mắt chiêm ngưỡng.
Một thương lái dày dạn kinh nghiệm sau khi xem xét tỉ mỉ chất liệu đá và kỹ thuật tạc tượng đã khẳng định đây là cổ vật giá trị thuộc nền văn hóa Chămpa có niên đại hàng nghìn năm. Người này không ngần ngại đặt vấn đề mua lại với giá vài trăm triệu đồng. Khi thấy ông Lục chần chừ, con số nhanh chóng được đẩy lên 1 tỷ, rồi đỉnh điểm là 2 tỷ đồng - một khoản tiền khổng lồ đối với gia đình nông dân quanh năm bám biển, bám ruộng.
Ông Dương Đình Lục.
“2 tỷ đồng với một người nông dân như tôi là ước mơ cả đời, đủ để xây nhà mới, lo cho con cháu đầy đủ. Nhưng đêm nằm nghĩ lại, bức tượng này nằm dưới đất quê hương mình bao đời nay, nó là tài sản của lịch sử, của tổ tiên để lại chứ đâu phải của riêng cá nhân ai mà mang đi bán lấy tiền xài” - ông Lục bộc bạch.
Mặc cho nhiều người nói ông “gàn”, “dại”, ông vẫn cương quyết cất giữ bức tượng ở nơi trang trọng nhất trong nhà và chủ động liên hệ với chính quyền địa phương cùng cơ quan quản lý văn hóa để báo cáo sự việc.
Tự nguyện giao cổ vật cho Nhà nước
Sau thời gian bảo quản pho tượng tại nhà, ông Lục chủ động liên hệ cơ quan chức năng và Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi để bàn giao hiện vật, với mong muốn cổ vật được cơ quan chuyên môn bảo quản, nghiên cứu và xác định giá trị.
Tháng 8/2025, tỉnh Quảng Ngãi xác lập quyền sở hữu toàn dân đối với tượng thần khỉ Hanuman, đá điêu khắc, niên đại XI-XII (văn hóa Chămpa), tài sản do ông Dương Đình Lục phát hiện và tự nguyện giao nộp.
Tượng thần khỉ Hanuma có niên đại cả nghìn năm được ông Lục phát hiện. (Ảnh: Q.N)
Theo các nhà nghiên cứu, tượng Hanuman được đánh giá có kích thước lớn, còn nguyên vẹn, mang giá trị so sánh quan trọng. Hiện vật có thể xuất phát từ phế tích tháp Chánh Lộ - nơi từng khai quật hàng trăm tác phẩm điêu khắc Champa năm 1927.
Kết quả giám định xác định đây là tượng thần khỉ Hanuman, có niên đại khoảng thế kỷ XI-XII (800 -1.000 năm). Tượng được làm bằng đá sa thạch hạt mịn, cao 84cm, ngang 40cm, nặng khoảng 150kg. Cổ vật gồm phần bệ đá hình bát giác cao 14cm và phần thân tượng cao 70cm, được tạo tác trong tư thế ngồi.
Bức tượng khỉ đá cổ giờ đây đã được đưa về bảo quản, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi, phục vụ công tác nghiên cứu và giúp công chúng thưởng lãm. Còn đối với ông Dương Đình Lục, phần thưởng lớn nhất không phải là tấm bằng khen hay số tiền thưởng, mà là sự thanh thản trong tâm hồn khi đã góp phần giữ gìn một mảnh ký ức cho quê hương.
Ngày 28/9, tại trụ sở UBND tỉnh Quảng Ngãi, ông Dương Đình Lục được tuyên dương, khen thưởng vì phát hiện và giao nộp tượng thần khỉ Hanuman cho Nhà nước.
Bà Y Ngọc, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Ngãi, thay mặt Chủ tịch UBND tỉnh trao bằng khen và hơn 3,5 triệu đồng tiền thưởng của UBND tỉnh, ghi nhận đóng góp của ông Lục trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.
Trước đó 10 ngày, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch có quyết định về việc thưởng 92,87 triệu đồng cho ông Dương Đình Lục - người phát hiện và tự nguyện giao nộp tượng thần khỉ Hanuman.