Đề xuất cho phép các doanh nghiệp đầu mối tự quyết định giá xăng dầu thay vì Nhà nước điều hành và công bố giá trần trong dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang nhận được sự quan tâm lớn. Có thể nói, đây là một bước ngoặt lớn với nhiều ưu điểm. Đầu tiên, cơ chế này sẽ loại bỏ sự cào bằng về giá. Các doanh nghiệp có năng lực quản trị tốt, tối ưu hóa được chi phí logistics hay đầu vào sẽ có dư địa để giảm giá bán, qua đó thu hút người tiêu dùng. Người dân sẽ có thêm lựa chọn cây xăng có giá tốt và dịch vụ chất lượng hơn. Thứ hai, việc cho các doanh nghiệp đầu mối tự quyết định giá xăng sẽ giúp tối ưu hóa nguồn cung, giảm rủi ro đứt gãy. Bởi khi giá xăng dầu được điều hành bằng cơ chế hành chính sẽ khó theo kịp biến động của thị trường. Dù chúng ta đã rút ngắn thời gian công bố giá xăng dầu xuống còn 1 tuần nhưng vẫn có độ trễ so với biến động giá thế giới. Những lúc đó, các doanh nghiệp bán lẻ thường gặp tình trạng chiết khấu bằng 0 hoặc âm, điều này dẫn đến tình trạng găm hàng, bán nhỏ giọt hoặc tạm ngưng để cắt lỗ. Thực tế thị trường xăng dầu đã không ít lần rơi vào cảnh khan hiếm, hoặc khan hiếm giả tạo, người mua phải xếp hàng, thậm chí chạy lòng vòng khắp nơi mới mua được xăng dầu. Đặt trường hợp được tự quyết định giá, doanh nghiệp sẽ chủ động tính toán đúng - đủ chi phí thực tế, từ đó đảm bảo nguồn cung ổn định. Việc này cũng phù hợp với cơ chế thị trường, Nhà nước chỉ đóng vai trò giám sát, còn giá là do cung - cầu quyết định.
Ở chiều ngược lại, các chuyên gia và người tiêu dùng cũng còn không ít băn khoăn, lo ngại. Chúng ta đều biết xăng dầu là mặt hàng chiến lược, là đầu vào của hầu hết các ngành sản xuất và vận tải. Nếu các doanh nghiệp đồng loạt tăng giá, chi phí sinh hoạt của người dân và chi phí sản xuất của doanh nghiệp sẽ bị đẩy lên, tạo áp lực lớn tới chỉ số giá tiêu dùng. Chưa kể thị trường xăng dầu trong nước vẫn có một số doanh nghiệp chiếm thị phần lớn. Nếu không có cơ chế giám sát hữu hiệu, nguy cơ các ông lớn "bắt tay" ấn định giá cao hoặc chia sẻ thị phần là rất dễ xảy ra. Ngay chính các doanh nghiệp bán lẻ cũng lo lắng điều này và đang kiến nghị cho họ được tự quyết định giá bán và tự chịu trách nhiệm...
Nỗi lo không phải là không có cơ sở. Vì thế, với những đề xuất "thả nổi" có lộ trình để hạn chế rủi ro, thiết nghĩ cũng phù hợp với đặc thù thị trường xăng dầu VN. Chọn phương án nào thì cơ quan quản lý chắc chắn sẽ cân nhắc, song, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc quan trọng nhất là phải số hóa 100% dữ liệu để cơ quan nhà nước kiểm soát theo thời gian thực. Chẳng hạn, bắt buộc toàn bộ hệ thống bán lẻ kết nối dữ liệu hóa đơn điện tử và sản lượng tồn kho về cơ quan thuế/quản lý thị trường. Khi giá thế giới biến động, nếu doanh nghiệp găm hàng không bán, hệ thống dữ liệu sẽ phát hiện ngay. Như vậy, thay vì lo tính giá trần thay cho doanh nghiệp, Nhà nước sẽ tập trung vào vai trò giám sát một cách hiệu quả. Cùng với đó, nên dùng thuế điều tiết thay cho Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, vốn quá nhiều bất cập lâu nay.
Nếu chỉ "trao quyền tự quyết giá" cho doanh nghiệp trong khi hạ tầng quản lý vẫn cũ, thị trường vẫn mang tính độc quyền nhóm thì lo ngại vẫn còn đó. Chúng ta ủng hộ "thả nổi" giá bán nhưng với điều kiện siết chặt kỷ cương thị trường, tăng cạnh tranh và dữ liệu minh bạch.
Chỉ có như thế thì người tiêu dùng và có lẽ cả chính cơ quan quản lý mới yên tâm "trao quyền".