Tỉnh Alberta ngày 19/10 tổ chức trưng cầu dân ý về việc ly khai khỏi Canada, tách thành một quốc gia riêng. Tuy nhiên, kết quả kiểm phiếu cho thấy hơn 75% người Alberta muốn tiếp tục ở lại Canada, cho thấy đa số người dân chưa muốn đi xa hơn trong vấn đề này.
"Tôi xin khẳng định chừng nào còn đương nhiệm, tôi sẽ tôn trọng ý nguyện của người dân Alberta và không tổ chức thêm cuộc trưng cầu dân ý nào nữa về vấn đề này", Thủ hiến Alberta Danielle Smith tuyên bố ngày 20/10.
Thất bại với cách biệt lớn được coi là đòn giáng tạm khép lại giấc mộng Alberta độc lập của phe ly khai. Thủ tướng Mark Carney gọi kết quả trưng cầu dân ý là "điều tuyệt vời" và rất vui khi người dân Alberta lựa chọn cùng Canada tiến về phía trước với mục tiêu rõ ràng.
Trong khi đó, cảm xúc từ phe ly khai hoàn toàn đối lập. "Thật đáng thất vọng", Mitch Sylvestre, một thủ lĩnh ly khai, nói với BBC.
Một người ủng hộ Alberta độc lập tại trung tâm thành phố Edmonton, thủ phủ bang Alberta, ngày 19/10. Ảnh: AFP
Alberta là tỉnh ở miền nam Canada, có dân số khoảng 5 triệu người và sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư thế giới. Ngành khai khoáng và khai thác dầu khí có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế Alberta, đóng góp khoảng 25% cho GDP tỉnh trong năm 2025, cũng như cho Canada.
Đây cũng là nguyên nhân khiến quan hệ giữa Alberta và chính quyền trung ương Canada thường xuyên căng thẳng. Nhiều người dân cho rằng Alberta đóng góp nguồn thu lớn cho Canada nhưng không nhận lại lợi ích tương xứng.
Bất mãn này tồn tại từ những năm 1980, khi thủ tướng Pierre Trudeau triển khai chính sách tăng cường vai trò của chính phủ liên bang trong lĩnh vực năng lượng, gây phản ứng mạnh tại Alberta. Các biện pháp bảo vệ khí hậu dưới thời thủ tướng Justin Trudeau tiếp tục làm gia tăng căng thẳng.
Bên cạnh kinh tế, cảm giác bị gạt ra lề chính trường cũng góp phần thúc đẩy phong trào ly khai. Alberta là thành trì của phe bảo thủ, trong khi chính phủ liên bang nhiều năm do đảng Tự do theo đường lối trung tả lãnh đạo. Họ cho rằng lợi ích của Alberta chưa được phản ánh đầy đủ trong các quyết sách quốc gia, nhất là những vấn đề liên quan đến tài nguyên và ngân sách.
Cựu thủ hiến Alberta Jason Kenney nói phong trào ly khai khi đó chưa nổi bật, các đảng phái mang quan điểm này chỉ nhận được 1-2% phiếu bầu. Bước ngoặt xảy ra khi Covid-19 bùng phát, dẫn đến những biện pháp hạn chế xã hội, thúc đẩy sự bất mãn, còn mạng xã hội giúp kết nối những nhà hoạt động đơn lẻ.
Jeff Rath, một trong những thủ lĩnh phong trào đòi độc lập cho Alberta, cho biết quy định của chính phủ liên bang cấm những người chưa tiêm vaccine lên máy bay là "giọt nước tràn ly" đối với ông.
"Nếu ông Trudeau không cho tôi rời Alberta, tôi sẽ đưa cả tỉnh này đi nơi khác", Rath nhớ lại lời mình từng nói với một người bạn. "Covid-19 thực sự là giọt nước làm tràn ly".
Theo ông Kenney, phong trào đòi ly khai cũng dần hoạt động chuyên nghiệp hơn, xây dựng các tổ chức và thu hút những người có kinh nghiệm vận động tranh cử, gây quỹ tham gia. Họ còn được truyền cảm hứng từ phong trào MAGA ở Mỹ. Kenney cho biết một số người ly khai đã gia nhập đảng Bảo thủ Thống nhất (UCP) của ông và đạt thành công nhất định.
Đầu tháng 5, phe ly khai nộp bản kiến nghị với hàng trăm nghìn chữ ký, yêu cầu tổ chức trưng cầu dân ý về việc Alberta rời Canada. Tuy nhiên, tòa án đã bác bỏ kiến nghị, cho rằng chính quyền Alberta không thể tiếp tục thúc đẩy vấn đề nếu chưa tham vấn các cộng đồng First Nations, tức các dân tộc bản địa tại Canada.
Bà Smith, kế nhiệm ông Kenney từ năm 2022, phản đối Alberta độc lập, nhưng vẫn chấp thuận để phe ly khai có cơ hội thăm dò cử tri. Trong cuộc bỏ phiếu, chính quyền Alberta đưa ra câu hỏi liệu tỉnh có nên thực hiện các bước cần thiết để tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập trong tương lai hay không.
Jeff Olson, chủ một sân bowling ủng hộ Alberta độc lập, cho rằng dù thất bại, kết quả bỏ phiếu vẫn mang lại một số tín hiệu tích cực cho phe ly khai khi sự kiện đã giúp nhiều người biết đến phong trào ly khai và những bất mãn đứng sau phong trào này.
"Ít nhất, giờ đây họ đã biết rằng 25% dân số không hài lòng", ông Olson nói với Wall Street Journal. Ông cho rằng bước tiếp theo là thành lập một chính đảng, tương tự phong trào ly khai ở Quebec.
Các nhà quan sát chính trị tại Alberta cho rằng cần thêm thời gian để đánh giá liệu cuộc trưng cầu dân ý có giúp chấm dứt tâm lý ly khai hay ngược lại, tiếp thêm động lực cho phong trào.
Theo khảo sát được Viện Angus Reid công bố trước cuộc bỏ phiếu, 62% người dân Alberta tin rằng phong trào ly khai sẽ không bao giờ chấm dứt. Một khảo sát khác của Abacus Data cho thấy 61% người được hỏi dự đoán họ sẽ phải bỏ phiếu về vấn đề này một lần nữa trong tương lai.
Lịch sử tại những nơi khác cũng cho thấy thất bại trong trưng cầu dân ý không đồng nghĩa khép lại các phong trào đòi độc lập. Tại Quebec, cử tri đã hai lần bác bỏ ly khai khỏi Canada, vào năm 1980 và 1995, nhưng chủ nghĩa dân tộc Quebec vẫn hiện diện trong chính trường.
Scotland cũng chưa từ bỏ hoàn toàn tranh luận về độc lập sau cuộc trưng cầu dân ý năm 2014.
Vị trí tỉnh Alberta ở Canada. Đồ họa: Britannica
Keith Wilson, một thủ lĩnh của phong trào đòi độc lập Alberta, cho biết phe ly khai xem cuộc bỏ phiếu là cách gia tăng sức ép trong đàm phán với chính quyền liên bang, dù chưa đạt được mục tiêu. Ông sẽ chấp nhận những thay đổi trong quan hệ giữa Alberta và Ottawa, ngay cả khi tỉnh vẫn thuộc Canada.
Cory Morgan, người sáng lập nhóm vận động Pathway to Independence, nói rằng ngay cả khi thất bại, phong trào sẽ không từ bỏ mục tiêu mà phải xem xét lại cách tiếp cận.
"Chúng tôi sẽ phải tập hợp lại và nhìn nhận lý do chưa thể thuyết phục hiệu quả đa số người dân Alberta", ông Morgan nói với Al Jazeera. "Tôi tôn trọng ý chí của cử tri. Nếu họ quyết định rằng thời điểm này chưa phù hợp để đi theo con đường đó thì chúng tôi sẽ chấp nhận. Nhưng không có nghĩa là tôi sẽ dừng lại".
Như Tâm (Theo Washington Post, WSJ, Al Jazeera)