“Làn sóng xanh” (Đảng Dân chủ thắng lớn trong bầu cử giữa kỳ ở Mỹ) ban đầu được đón nhận bằng mức tăng vững của chứng khoán Mỹ: Rủi ro sự kiện gắn với cuộc bỏ phiếu đã qua, giá dầu đang giảm. Nhưng đến sáng thứ năm (5/11), nhà đầu tư bắt đầu đánh giá lại các hệ lụy rộng hơn, đặc biệt là thái độ hoài nghi sâu sắc của Đảng Dân chủ đối với việc mở rộng trung tâm dữ liệu, nền tảng mà cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đang phụ thuộc vào.
“Đây là thời điểm nguy hiểm”, Sinisa Sorgic, nhà giao dịch kỳ cựu 20 năm và là quản lý tại công ty tự doanh Bright Trading, nói.
Khởi đầu là làn sóng bán ra của nhà đầu tư cá nhân, sau đó được các quỹ phòng hộ (hedge fund) và các quỹ chỉ mua (long-only) đẩy nhanh, rồi cuối cùng các quỹ định lượng (quant) giao dịch theo biến động thị trường khiến thiệt hại càng trầm trọng. Kết quả: Chỉ số Nasdaq 100 (thiên về cổ phiếu công nghệ) ghi nhận phiên giảm mạnh nhất kể từ tháng 3/2020, và 3.700 tỷ USD vốn hóa thị trường Mỹ bốc hơi chỉ trong một ngày.
Khi thị trường có vẻ sẽ khép lại tuần một cách ổn định hơn, với Nasdaq 100 lấy lại được một phần mất mát, dưới đây là diễn biến của đợt bán tháo ban đầu.
Thị trường chứng khoán Mỹ biến động mạnh sau chiến thắng áp đảo của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ (Ảnh: AFP).
Nhà đầu tư cá nhân ra tay trước
Nửa giờ đầu phiên thứ năm thuộc về nhà đầu tư cá nhân.
Sau đợt tăng giữa tuần và với bất định chính sách đang treo lơ lửng, họ quyết định chốt lời, tạo ra điều mà Mohit Kumar, chiến lược gia tại Jefferies LLC ở London, gọi là làn sóng bán ra lớn nhất của nhà đầu tư cá nhân kể từ cú sụp đổ vì Covid.
“Tôi bắt đầu làm việc lúc 7h. Tôi thấy thị trường mở cửa và Nasdaq lao dốc rất nhanh, rồi đến S&P. Nhưng Nasdaq thì điên cuồng, toàn bộ cổ phiếu AI kéo Nasdaq xuống. Điện thoại tôi bắt đầu rung liên tục. Ai cũng đang nhìn bảng giá, và tất cả đều đỏ”, Raphael Monges, nghiên cứu sinh ngành kỹ thuật tại Đại học Columbia và thành viên Câu lạc bộ Giao dịch Quyền chọn & Hợp đồng tương lai Columbia, kể lại.
Số liệu xác nhận điều đó: Lượng bán ròng cổ phiếu riêng lẻ của nhà đầu tư cá nhân hôm thứ năm chỉ đứng sau hai ngày khác, đều vào tháng 3/2020 khi đại dịch Covid bùng phát, theo hãng phân tích Vanda Research. Bộ phận JPMorgan Market Intelligence cho biết lượng bán của nhóm này vượt hơn ba độ lệch chuẩn so với mức bình thường.
Như thường thấy ở Phố Wall, bán kéo theo bán, và đà giảm ban đầu tăng tốc khi các quỹ phòng hộ gia tăng áp lực, rồi đến lượt các quỹ quản lý tài sản chỉ mua cũng làm điều tương tự. Khối lượng từ nhóm này lớn bất thường vì các nhà quản lý bắt đầu chốt lời sau một năm nhìn chung rất tốt của cổ phiếu.
Vấn đề là không có bên mua lớn nào xuất hiện ở phía đối diện.
“Nhà đầu tư tổ chức đã lùi lại đúng lúc nhà đầu tư cá nhân và các quỹ hệ thống bán ra quyết liệt. Đây là kiểu động lực dòng tiền hiếm khi thấy ngoài những giai đoạn thị trường căng thẳng thực sự” Viraj Patel, chiến lược gia vĩ mô toàn cầu của Vanda, viết trong một báo cáo.
Tại JPMorgan Chase & Co, Ron Adler, đồng trưởng bộ phận giao dịch cổ phiếu toàn cầu, theo dõi mọi diễn biến từ bàn giao dịch cổ phiếu cơ sở, nơi khối lượng giao dịch tăng 50%. “Một phần những gì chúng tôi đang thấy là nỗi đau danh mục và bán tháo không phân biệt,” ông viết cho khách hàng.
Bán tự động
Một khi hướng đi của cổ phiếu đã được xác lập, và nếu biến động đủ lớn, hàng loạt giao dịch mang tính cơ học sẽ được kích hoạt và có thể khuếch đại thiệt hại.
Chẳng hạn, các “dealer” quyền chọn - thường là bộ phận giao dịch của những ngân hàng lớn, chuyên đứng ra mua và bán hợp đồng quyền chọn cho nhà đầu tư - không muốn chịu rủi ro về hướng đi của giá. Vì vậy, họ phải liên tục mua hoặc bán cổ phiếu để cân bằng lại các hợp đồng đang nắm giữ. Trong một số điều kiện thị trường, việc cân bằng này buộc họ phải bán ra khi giá đang giảm và mua vào khi giá đang tăng, tức là hành động cùng chiều với đám đông và vô tình khuếch đại biến động. Giữa phiên thứ năm, thị trường rơi đúng vào trạng thái đó: Theo ước tính của Charlie McElligott, giám đốc điều hành chiến lược đa tài sản tại Nomura Securities International Inc., cứ mỗi 1% chỉ số giảm, các dealer lại phải bán thêm khoảng 7 tỷ USD cổ phiếu, tạo thêm áp lực đẩy giá xuống sâu hơn.
McElligott cũng ước tính các quỹ kiểm soát biến động (volatility-control fund), vốn mua và bán tùy theo mức độ dao động của thị trường, cần xả khoảng 61 tỷ USD cổ phiếu dựa trên biến động tại thời điểm đó, trong khi 25 tỷ USD lệnh bán từ thứ Tư vẫn đang được thực hiện. Các điều chỉnh cuối ngày của các quỹ ETF đòn bẩy sẽ đẩy thêm 47 tỷ USD cổ phiếu ra bán, theo ước tính của ông.
Khi các chỉ số chính rơi xuống dưới các ngưỡng quan trọng, lại có thêm đợt bán mang tính hệ thống. Các quỹ định lượng theo xu hướng, gọi là cố vấn giao dịch hàng hóa (CTA), đã bán khoảng 13 tỷ USD hợp đồng tương lai S&P 500 và Nasdaq.
Tựu trung, gần như không có cơ hội cho một cú hồi phục vào buổi chiều thứ năm. S&P 500 đóng cửa gần mức thấp nhất trong ngày, ghi nhận phiên giảm mạnh nhất kể từ tháng 4 năm ngoái.
Một số quỹ phòng hộ dường như đã đánh hơi thấy biến động lớn từ trước. Đến cuối tháng 10, lượng cược vào kịch bản giá giảm (bán khống) của các quỹ này đã lên gần mức cao nhất trong 5 năm, trong khi mức vay nợ để gia tăng đặt cược xuống thấp nhất trong 3 năm. Nói cách khác, họ đã chủ động phòng thủ: đặt cược giá xuống nhiều hơn và vay mượn ít hơn.
Dù vậy, phòng thủ cũng không cứu được họ. Theo ước tính của bộ phận Prime thuộc Goldman Sachs (bộ phận chuyên phục vụ các quỹ phòng hộ), nhóm quỹ vừa mua vừa bán khống dựa trên phân tích cơ bản mất 1,3% chỉ trong ngày thứ năm, mức thua lỗ hiếm gặp theo thống kê. Các quỹ tập trung vào cổ phiếu công nghệ còn tệ hơn, giảm hơn 4%, qua đó xóa sạch thành quả cả năm và hiện gần như hòa vốn. Chiến lược “theo đà”, mua cổ phiếu đang tăng mạnh và bán cổ phiếu đang giảm, chịu thiệt hại còn bất thường hơn nữa, bởi đúng những cổ phiếu tăng mạnh nhất trước đó lại rơi sâu nhất trong phiên này.
Từ trạng thái bình lặng
Thiệt hại hôm thứ năm trên thị trường cổ phiếu hẹp nhưng sâu. Các rổ cổ phiếu chip bộ nhớ (memory), mạng quang (optical networking), trung tâm dữ liệu và bán dẫn AI giảm 12% đến 15%, những biến động ở mức 5 đến 6 độ lệch chuẩn. S&P 500 nếu loại trừ các cổ phiếu AI giảm 2,3%.
Với khoảng một chục rổ cổ phiếu AI, đó là ngày tồi tệ nhất kể từ khi OpenAI ra mắt ChatGPT vào tháng 11/2022. Các rổ bị ảnh hưởng nặng nhất - chip bộ nhớ và mạng quang - đã giảm khoảng một nửa so với đỉnh tháng 6, sâu hơn bất kỳ đợt điều chỉnh nào mà chúng từng trải qua trong 4 năm. Đợt giảm của rổ chip bộ nhớ là lần đầu tiên trong 9 đợt kể từ năm 2022 không được “bắt đáy”, sau 136 ngày.
Tất cả càng gây sốc vì nó bùng ra từ trạng thái bình lặng. Chỉ số Cboe VIX - thước đo biến động kỳ vọng của cổ phiếu, thường được gọi là “thước đo nỗi sợ” của Phố Wall - ở mức 16,6 điểm khi mở phiên thứ năm, thấp hơn trung bình một năm. Đến lúc đóng cửa, nó đã lên gần 28 điểm.
Kiểu đảo chiều đột ngột này, hôm trước tăng mạnh 1,5%, hôm sau lao dốc từ 2% trở lên, rất hiếm. Kể từ năm 1980, S&P 500 mới chỉ ghi nhận 48 lần như vậy, và hầu hết đều xảy ra khi thị trường đang trong giai đoạn giảm sâu kéo dài hoặc giữa khủng hoảng và chỉ có bốn lần nó xuất hiện khi chỉ số đang ở sát đỉnh lịch sử như hiện nay.
Sự hồi phục đã bắt đầu xuất hiện ngay thứ sáu (6/11), khi cổ phiếu chip dẫn dắt S&P 500 đi lên và Nasdaq 100 có lúc tăng tới 2,6%. Tuy nhiên, liệu đà tăng này có giữ được hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.
“Hôm qua (5/11) là một cuộc tắm máu”, Sorgic của Bright Trading nhìn nhận. Ông đã bán khống Taiwan Semiconductor Manufacturing hôm thứ năm nhưng bị “cháy” khi cổ phiếu niêm yết tại Mỹ của hãng này bật tăng tới 7,8% hôm thứ sáu. “Giờ mà ồ ạt quay lại mua bắt đáy thì quá liều lĩnh”, Sorgic nói.