Giải mã quyết định xả 100 triệu thùng dầu dự trữ của G7: Ẩn số diesel

Quyết định giải phóng 100 triệu thùng dầu và sản phẩm nhiên liệu của G7 thoạt nhìn là một biện pháp quen thuộc: khi nguồn cung gián đoạn và giá tăng mạnh, các nền kinh tế lớn mở kho dự trữ để bổ sung hàng hóa cho thị trường.

Nhưng chi tiết đáng chú ý nhất trong tuyên bố ngày 2/10 nằm ở việc G7 yêu cầu một lượng diesel "đáng kể" phải được đưa ra thị trường ngay trong 20 ngày đầu. Nhóm đồng thời đề nghị các nhà máy lọc dầu phối hợp lịch bảo dưỡng, tăng công suất tạm thời khi có thể và kêu gọi những nước có năng lực lọc dầu lớn tăng sản lượng, đặc biệt là diesel.

Điều đó cho thấy thị trường không đơn thuần thiếu dầu thô, vấn đề mà các nước G7 đang cố xử lý là khả năng biến dầu thô thành những sản phẩm nền kinh tế thực sự cần, nhất là diesel.

Dầu thô trở lại, diesel vẫn thiếu

Dầu thô và diesel có liên hệ chặt chẽ nhưng không thể thay thế trực tiếp cho nhau. Dầu thô sau khi được khai thác phải đi qua nhà máy lọc dầu để trở thành xăng, diesel, nhiên liệu hàng không và nhiều sản phẩm khác. Vì vậy, ngay cả khi thế giới có thêm dầu thô, thị trường vẫn có thể thiếu diesel nếu công suất lọc dầu bị gián đoạn hoặc dòng sản phẩm thành phẩm không đến được nơi cần sử dụng.

Đây chính là điều đang xảy ra. Trong Báo cáo Thị trường Dầu tháng 9, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết xuất khẩu dầu thô từ vùng Vịnh đã có dấu hiệu phục hồi, nhưng nguồn cung các sản phẩm lọc dầu vẫn khó khăn hơn nhiều.

Trong tháng 8, tổng lượng dầu xuất khẩu từ các nước vùng Vịnh chỉ khoảng 13 triệu thùng/ngày, gần bằng một nửa mức trước chiến sự. Tuy nhiên, xuất khẩu sản phẩm lọc dầu và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) vẫn thấp hơn khoảng 60%, tương đương 3,7 triệu thùng/ngày, so với tháng 2.

Riêng diesel và gas oil - nhóm nhiên liệu trung gian chiếm gần 30% nhu cầu dầu toàn cầu - chịu sức ép đặc biệt lớn. IEA ước tính xuất khẩu ròng diesel/gasoil của các nước vùng Vịnh trong tháng 8 chỉ đạt khoảng 390.000 thùng/ngày, chưa bằng 30% mức trước chiến sự.

Ở một nguồn cung lớn khác, các cuộc tấn công vào hệ thống lọc dầu Nga cũng làm giảm sản lượng và xuất khẩu sản phẩm. Tính chung, xuất khẩu ròng diesel/gasoil của vùng Vịnh và Nga trong tháng 8 thấp hơn tháng 2 khoảng 1,6 triệu thùng/ngày. Trước khi gián đoạn xảy ra, hai khu vực này chiếm gần 45% thương mại diesel đường biển toàn cầu.

Trong khi đó, một nguồn cung quan trọng khác tại châu Á cũng đang giảm.

Reuters ngày 2/10 cho biết Trung Quốc tạm ngừng xuất khẩu nhiên liệu trong tháng 10, ngoại trừ một số dòng hàng sang các vùng lãnh thổ Hong Kong (Trung Quốc) và Macau (Trung Quốc). Động thái này tiếp tục thu hẹp nguồn sản phẩm sẵn có tại châu Á trong lúc tồn kho tại một số trung tâm giao dịch đã xuống thấp.

Bức tranh đó lý giải vì sao giá sản phẩm lọc dầu tăng mạnh hơn dầu thô. IEA cho biết trong đầu tháng 9, giá diesel tại Mỹ từng vượt 200 USD/thùng, cao hơn 94% so với trước chiến sự. Biên lợi nhuận lọc dầu tại khu vực Đại Tây Dương lên mức kỷ lục, chủ yếu do chênh lệch giá diesel so với dầu thô tăng mạnh.

Về lý thuyết, mức lợi nhuận rất cao sẽ khuyến khích các nhà máy lọc dầu chạy hết công suất, nhưng hệ thống hiện không dễ dàng tăng sản lượng đủ nhanh.

Công suất chế biến dầu thô toàn cầu đạt khoảng 81,4 triệu thùng/ngày trong tháng 8, tăng so với tháng trước nhưng vẫn thấp hơn cùng kỳ năm ngoái 4,2 triệu thùng/ngày. IEA dự báo công suất lọc dầu trung bình cả năm giảm 2,6 triệu thùng/ngày.

Nói cách khác, thế giới đang gặp hai nút thắt cùng lúc.

Một là dầu và nhiên liệu phải vượt qua những điểm nghẽn địa chính trị và vận tải. Hai là ngay cả khi có dầu thô, năng lực chuyển lượng dầu đó thành diesel và các sản phẩm cần thiết vẫn bị giới hạn.

Điều này cũng giải thích kế hoạch của G7 ngoài việc xả kho, nhóm còn yêu cầu phối hợp lịch bảo dưỡng nhà máy lọc dầu để tránh nhiều cơ sở cùng ngừng hoạt động và khuyến khích tăng hệ số sử dụng công suất. Nếu vấn đề chỉ là thiếu dầu thô, những biện pháp này sẽ không cần thiết.

100 triệu thùng có thể mua được bao nhiêu thời gian?

Theo dự báo tháng 7 của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), thế giới tiêu thụ trung bình khoảng 102,8 triệu thùng dầu và nhiên liệu lỏng mỗi ngày trong năm. Như vậy, 100 triệu thùng tương đương chưa tới một ngày tiêu thụ toàn cầu.

Tuy nhiên, dầu dự trữ không nhằm thay thế toàn bộ nguồn cung thế giới. Nó được sử dụng để lấp phần thiếu hụt, giảm tâm lý khan hiếm và tạo thời gian để sản xuất, lọc dầu hoặc các tuyến vận chuyển phục hồi.

IEA yêu cầu các quốc gia thành viên phải duy trì dự trữ tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng và coi các kho này là một trong những công cụ chính để ứng phó với gián đoạn nguồn cung nghiêm trọng. Kho dự trữ có thể gồm cả dầu thô lẫn sản phẩm đã lọc.

Tháng 3, khi khủng hoảng Trung Đông gây gián đoạn mạnh thị trường, 32 nước thành viên IEA đã thống nhất đưa 400 triệu thùng dầu từ kho khẩn cấp ra thị trường - đợt giải phóng lớn nhất trong lịch sử của cơ quan này.

Đến ngày 2/10, Tổng giám đốc IEA Fatih Birol cho biết khoảng 325 triệu thùng, tương đương hơn 80% số cam kết, đã được giải phóng.

Từ tháng 2 đến tháng 8, lượng dầu tồn kho quan sát được trên toàn cầu đã giảm khoảng 507 triệu thùng, bình quân 2,8 triệu thùng/ngày, theo IEA. Riêng tháng 8 giảm thêm 95 triệu thùng. Nói cách khác, kho dự trữ đã đóng vai trò ngày càng lớn trong việc bù đắp phần cung thiếu hụt.

Do đó, câu hỏi không chỉ là các nước có thể xả thêm bao nhiêu dầu, mà còn là họ có thể sử dụng công cụ này trong bao lâu nếu các nguồn cung vật chất không phục hồi.

Chính vì vậy, thành phần của 100 triệu thùng lần này có thể quan trọng không kém tổng quy mô.

Nếu phần lớn là dầu thô, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng các nhà máy lọc dầu tiếp nhận và chế biến lượng dầu đó. Ngược lại, diesel lấy trực tiếp từ kho sản phẩm có thể đi vào mạng lưới phân phối nhanh hơn và tác động trực tiếp hơn tới thị trường đang thiếu hàng.

IEA từng lưu ý sản phẩm lọc dầu có lợi thế trong một số cuộc khủng hoảng vì có thể được phân phối tới khu vực bị thiếu nhanh hơn dầu thô. Với những nước phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu sản phẩm hoặc có năng lực lọc dầu hạn chế, việc duy trì kho nhiên liệu thành phẩm càng có ý nghĩa.

Phản ứng của thị trường sau thông báo G7 cho thấy chính kỳ vọng về nguồn cung bổ sung cũng có tác dụng.

Ông Fatih Birol ngày 2/10 cho biết giá dầu đã bắt đầu giảm sau quyết định xả dự trữ và IEA sẵn sàng xem xét những biện pháp bổ sung nếu cần. Reuters cũng ghi nhận hợp đồng diesel tại Mỹ và châu Âu giảm sau thông tin về kế hoạch này.

Xuất khẩu dầu thô từ Trung Đông đã cải thiện so với giai đoạn căng thẳng nhất; lợi nhuận lọc dầu cao đang khuyến khích các nhà máy ở những khu vực không bị gián đoạn tăng sản lượng; còn việc G7 phối hợp lịch bảo dưỡng có thể giúp tránh mất thêm công suất trong ngắn hạn.

Nhưng giá nhiên liệu có hạ nhiệt bền vững hay không sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào ba biến số. Thứ nhất là lượng diesel thực sự được giải phóng trong 20 ngày tới. Thứ hai là khả năng các nhà máy lọc dầu phục hồi và tăng sản lượng. Và thứ ba là các tuyến cung ứng sản phẩm từ Trung Đông, Nga và châu Á có trở lại bình thường hay không.

Nếu ba yếu tố này cải thiện, kho dự trữ của G7 có thể đóng vai trò chiếc cầu giúp thị trường đi qua giai đoạn thiếu hụt.

Ngược lại, nếu công suất lọc dầu và dòng thương mại sản phẩm tiếp tục bị bóp nghẹt, việc xả kho chủ yếu mua thêm thời gian. Khi đó, thế giới có thể vẫn có hàng trăm triệu thùng dầu trong các kho dự trữ, nhưng vấn đề quan trọng hơn vẫn là liệu có đủ diesel ở đúng nơi, vào đúng thời điểm mà nền kinh tế cần hay không.