Môi trường khu vực nông thôn ở nước ta hiện nay đang đối mặt nhiều thách thức. Cùng với tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, lượng rác thải, chất thải rắn, nước thải ô nhiễm… từ quá trình đô thị hóa, hoạt động của các làng nghề, sản xuất nông nghiệp ngày càng lớn. Trong khi đó, kết cấu hạ tầng, năng lực quản lý và các giải pháp bảo vệ môi trường chưa đáp ứng yêu cầu.
Nhiều nguồn gây ô nhiễm
Không như khu vực đô thị, nơi áp lực môi trường luôn rõ ràng và ảnh hưởng trực tiếp, ngay lập tức đến đời sống xã hội, ảnh hưởng môi trường ở khu vực nông thôn giống như những “quả bom” nổ chậm nằm ẩn trong lòng đất, nguồn nước và từng bước tác động tới con người và hệ sinh thái. Đối với khu vực nông thôn vệ tinh của các đô thị lớn, nơi quá trình đô thị hóa và các hoạt động kinh tế-xã hội diễn ra rất nhanh, ô nhiễm môi trường không còn là “nguy cơ” mà đã trở thành vấn đề cần giải quyết mỗi ngày.
Hà Nội là một trong các địa phương có tốc độ phát triển ở khu vực nông thôn cao nhất cả nước. Theo báo cáo chuyên đề “Nông thôn Hà Nội” năm 2025 của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế; sản xuất nông nghiệp thâm canh, từ làng nghề… gây áp lực rất lớn lên môi trường nông thôn. Đáng chú ý, các làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm, tái chế kim loại, dệt, nhuộm… hầu như xả thải trực tiếp ra hệ thống kênh, mương, tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và nguồn nước ngầm, chất lượng đất.
Cùng với đó, áp lực từ khối lượng rác sinh hoạt rất lớn nhưng không được thu gom và xử lý đúng cách; hệ thống thoát nước, xử lý nước thải thiếu và không đủ năng lực; việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật… cũng là nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm ở khu vực nông thôn Hà Nội diễn biến phức tạp và khó khắc phục.
Kết quả điều tra của Đinh Thị Hải Vân và Nguyễn Thị Thu Hà (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cho thấy: Quá trình phát triển nhanh cùng việc bố trí, sắp xếp dân cư của thành phố Hà Nội làm phát sinh từ 4.000-5.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt ở khu vực này mỗi ngày, trong đó hàng trăm tấn không được thu gom và xử lý đúng cách. Tương tự, khu vực phát sinh gần 700.000m3 nước thải sinh hoạt mỗi ngày nhưng phần lớn chưa được xử lý mà xả trực tiếp ra hệ thống kênh mương trước khi đổ thẳng ra sông. Hoạt động chăn nuôi ở nông thôn Hà Nội phát sinh 12 triệu tấn lượng chất thải rắn, hàng chục triệu mét khối nước thải; số lượng bao bì, phụ phẩm sản xuất nông nghiệp thải ra môi trường lên tới hàng nghìn tấn mỗi năm nhưng việc thu gom và xử lý chưa triệt để.
Ô nhiễm môi trường nông thôn không chỉ là thách thức của Hà Nội mà là vấn đề của nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. Quá trình mở rộng địa giới và đô thị hóa; việc dịch chuyển sản xuất công nghiệp từ khu vực nội đô ra vùng nông thôn; đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp… đang tạo áp lực lớn lên môi trường. Mặt khác, những hạn chế như hạ tầng xử lý ô nhiễm chưa đồng bộ; năng lực quản lý, giám sát của các cơ quan chức năng chưa đáp ứng yêu cầu cũng là nguyên nhân quan trọng.
Ngoài ra, còn ở ý thức của một bộ phận người dân. Theo Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty TNHH MTV thoát nước Hải Phòng Phạm Quang Quỳnh, nhiều dòng kênh trên địa bàn bị người dân lén ném rác gây ô nhiễm nặng. Do địa phương không có kinh phí lắp camera giám sát, đơn vị không đủ người để cắt cử canh gác cho nên việc xả trộm rác xuống kênh mương không thể kiểm soát, gây nhiều khó khăn cho việc làm sạch dòng nước.
Đồng bộ giải pháp bảo vệ môi trường nông thôn
Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã chỉ rõ những hạn chế, yếu kém trong bảo vệ môi trường. Nguyên nhân chủ yếu do ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường cũng như công tác quản lý, chỉ đạo còn nhiều bất cập; hạ tầng thiếu đồng bộ; không có phương án xử lý tổng thể có hệ thống; các làng nghề, cơ sở sản xuất… chưa được quy hoạch tập trung khiến hệ thống chung như cống thoát nước, kênh mương, sông ngòi, thu gom và xử lý rác thải… ngày càng quá tải.
Bảo vệ môi trường là một trong các tiêu chí quan trọng trong xây dựng nông thôn mới. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021-2025, cả nước có gần 80% số xã đạt chuẩn nông thôn mới. Tuy nhiên, con số đó không nói hết được những khó khăn trong khắc phục những hiểm họa môi trường đất, nước ngầm còn tồn dư kháng sinh từ thuốc bảo vệ thực vật, hoạt động của các làng nghề tái chế kim loại và các cơ sở sản xuất dùng hóa chất. Thậm chí, ô nhiễm trên các con sông Tô Lịch, Lừ, Kim Ngưu, Nhuệ, Đáy (Hà Nội); Bắc Hưng Hải (Hưng Yên); Ngũ Huyện Khê (Bắc Ninh); hệ thống kênh, rạch ở Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai… cho đến nay vẫn chưa có phương án xử lý hiệu quả.
Chỉ thị số 15-CT/TW ngày 15/10/2026 của Bộ Chính trị cũng nêu rõ: “Bảo đảm an ninh môi trường là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý thống nhất của Nhà nước, lấy Nhân dân làm trung tâm, chủ thể và động lực…”. Trách nhiệm bảo vệ môi trường trong công cuộc kiến tạo thời kỳ phát triển mới của đất nước được nâng tầm thành “an ninh môi trường”, thể hiện quyết tâm hành động nhằm giải quyết dứt điểm “bài toán” ô nhiễm, bảo đảm môi trường sống và sức khỏe Nhân dân.
Những bất cập về chính sách, pháp luật đang được các cơ quan chức năng tích cực xử lý, cho thấy nỗ lực cải thiện chất lượng môi trường sống. Tại khu vực nông thôn, các cơ sở sản xuất được quy hoạch tập trung trong các khu, cụm công nghiệp phải hoàn thiện hệ thống xử lý môi trường; một số làng nghề có mức độ nguy hại cao bị buộc dừng hoạt động. Tuy nhiên, việc thu gom và xử lý rác, nước thải sinh hoạt, phế phẩm nông nghiệp, chất thải rắn công nghiệp, tồn dư hóa chất độc hại trong môi trường đất và nước ngầm còn nhiều khó khăn.
Những khó khăn trong khắc phục ô nhiễm ở khu vực nông thôn hiện nay cho thấy cần thiết sớm hoàn thiện và ban hành chính sách pháp luật; quy hoạch hạ tầng dân cư; đồng bộ quy trình thu gom, xử lý chất thải phát sinh; nâng cao năng lực quản lý, quản trị, chủ động ứng phó các sự cố môi trường; xây dựng phương án xử lý tồn dư hóa chất độc hại trong đất và nước ngầm. Cùng với đó, cần tăng cường tuyên truyền, vận động nâng cao nhận thức của Nhân dân trong bảo vệ môi trường; thúc đẩy xã hội hóa và ứng dụng khoa học-công nghệ; kiểm tra, giám sát và xử phạt nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.
TRẦN THƯỜNG-TIẾN ĐỨC